Tarnów

"...Hetman Jan Magnus Tarnowski, uczynił ów zamek przytuliskiem uczonych, siedzibą wspaniałości i rycerskiego ducha. Tu, król węgierski Jan Zapolya, zmuszony do ucieczki z swego kraju, korzystał przez czas długi z gościnności dziedziców. Po śmierci hetmana (1561), miasto Tarnów z zamkiem objął w spadku syn jego Krzysztof, kasztelan Wojnicki, po bezdzietnej zaś śmierci jego (1567 r.), córka hetmana Zofia, małżonka Konstantego księcia Ostrogskiego, wojewody Kijowskiego, objęła po bracie wszelkie majętności drogą spadku i wniosła je tytułem posagu mężowi..."

Fragment książki: Kraushar Alexander "Olbracht Łaski" s. 125

"...W 1568 r. Konstanty i Zofia Ostrogscy zezwolili miastu na wykupienie od spadkobierców ks. Marcina Łyczki po jego śmierci prawa do trzeciej miarki pobieranej od mielenia z młyna podklasztornego na powiększenie dochodów miejskich. Zapewne też do tego wykupu doszło. Dziesięć lat później po śmierci prepozyta książę wojewoda pismem z Dubna nakazał zarządowi dóbr tarnowskich oddanie miastu trzeciej miarki w młynie podklasztornym, wykupionej od spadkobierców ks. Marcina Łyczki. Być może zatem któryś ze starostów przywłaszczył ją sobie wcześniej. Ostatecznie w 1579 r. za zgodą Ostrogskiego miasto za sumę 400 grzywien i dożywotnio płacone 260 zł polskich odkupiło prawa do całości młyna od Piotra Łyczki, brata zmarłego księdza Marcina. Młyn wodny, o którym tutaj mowa, zwany podklasztornym lub górnym, był napędzany nieistniejącą już Młynówką i stał na ulicy Franciszkańskiej. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1446 r. W styczniu 2022 r. podczas remontu ulicy odsłonięto na krótko jego kamienne fundamenty..."

Fragment dokumentu: Krzysztof Moskal "Panowie na Tarnowie"

"...Kasztelan Czchowski, opanowawszy zamek, rozłożył się obozem w mieście i okolicy. [...] Rozpanoszywszy się w zdobytym pałacu, żołdactwo zaczęło się dopuszczać rabunków.
Zagrabiono skarby, pieniądze, perły, klejnoty, szaty kosztowne, futra, sobole i kożuchy, przywileje, bibliotekę kosztowną, opieczętowane membrany wojewody. Nie dość było rabunku w zamku. Żołdactwo napadło i na folwarki Tarnowiec i Nowodworze, zboże wszelakie z gumien wybrało, rozwlekło i roztratowało..."

Fragment książki: Kraushar Alexander "Olbracht Łaski" s. 129-130

"...W latach 1578-1585 na prośbę księcia Konstantego Ostrogskiego król Stefan Batory wydał pięć przywilejów dla Tarnowa.

W pierwszym z nich wydanym w Warszawie 10 lutego 1578 r. nakazał kupcom z ziemi krakowskiej, udającym się na Ruś, tam i z powrotem jechać przez Tarnów pod groźbą utraty towarów inną drogą wiezionych. Z których jedna połowa miała być skonfiskowana do skarbu królewskiego, a druga na rzecz miasta Tarnowa.

Drugi przywilej Batory podpisał 10 października tego samego roku w Bochni, a więc niedługo po wyjeździe z Tarnowa. Potwierdził w nim przywilej Władysława Jagiełły w sprawie zwolnienia kupców tarnowskich z ceł w królewskich komorach celnych, podtrzymany w 1572 r. przez króla Zygmunta Augusta..."

Fragment dokumentu: Krzysztof Moskal "Panowie na Tarnowie"

"...Osobiście książę Konstanty Wasyl Ostrogski wydał pierwszy przywilej dla tarnowskich Żydów. Podpisany został on 4 maja 1581 r. w Ostrogu, nie zachował się w oryginale i znamy jego tekst z odpisu zawartego w dokumencie z 1670 r. W dokumencie tym Żydzi tarnowscy zostali wyjęci spod prawa miejskiego. Od tego czasu mieli podlegać tylko staroście zamkowemu. Zagwarantowana została nietykalność bożnicy i kirchołu (cmentarza). W tym czasie w Tarnowie w obrębie murów miejskich mieszkało co najmniej kilka rodzin żydowskich. Przypomnę, że w tym czasie prawdopodobnie z inicjatywy króla powstał w Królestwie Polskim Sejm Czterech Ziem, centralny organ społeczności żydowskiej, którego zjazdy odbywały się dwa razy w roku podczas jarmarków w Lublinie i Jarosławiu..."

Fragment dokumentu: Krzysztof Moskal "Panowie na Tarnowie"

"...Trzeci był właściwie orzeczeniem w sporze wynikającym z tego, że niektórzy poborcy ceł nie respektowali powyższego zwolnienia. Otóż 18 listopada 1582 r. w Warszawie król Stefan Batory orzekł, iż mieszczanie tarnowscy zaskarżeni przez Konstantego Korniakta, poborcę ceł w ziemi ruskiej o zapłatę 2 tysięcy grzywien tytułem nieuiszczonych przez nich ceł, na podstawie przywileju króla Władysława Jagiełły, dekretu króla Zygmunta Augusta i Trybunał Lubelskiego, mają być wolni, tak od zapłaty tej sumy, jak i od płacenia w ogóle wszystkich ceł..."

Fragment dokumentu: Krzysztof Moskal "Panowie na Tarnowie"

"...Czwarty przywilej dotyczył jarmarków. Miały one ogromny wpływ na wzrost ruchu handlowego w mieście i co za ty idzie jego dochodów. Targi i jarmarki odbywały się w wyznaczonych terminach, które dla lepszego zapamiętania przez lokalną społeczność przypadały na popularne święta kościelne lub zaraz po nich. Dla miasta były to najważniejsze dni w jego życiu gospodarczym i kulturalnym (występy wędrownych artystów, teatrów i zabawy). Terminy ich ustalano z wielką rozwagą, aby były najwygodniejsze zarówno dla miejscowych, jak i przyjezdnych oraz nie kolidowały z targami i jarmarkami w miastach sąsiednich. W przeciwieństwie do targów zastrzeżonych tylko dla miejscowych sprzedawców i rzemieślników w jarmarkach uczestniczyli kupcy pośrednicy z innych miast i krajów. W dni targowe i jarmarczne rządcy Hrabstwa Tarnowskiego nie mogli egzekwować od poddanych pańszczyzny ani innych prac. W 1580 r. pismem z Ostroga Konstanty Wasyl Ostrogski polecił Mateuszowi Zakobielskiemu, swojemu staroście w Wiewiórce, aby podlegli mu chłopi, zwolnieni z robót w dni targowe, jeździli z żywnością do Tarnowa i aby przejeżdżających puszczał do tam wielkim gościńcem a nie boczną drogą. O prestiżu i znaczeniu handlowym miasta nie świadczyła ilość jarmarków, ale czas ich trwania. Najkrótsze były jarmarki jednodniowe. Do roku 1585 Tarnów miał trzy jarmarki: na Wniebowstąpienie Pańskie, na Boże Ciało i św. Gawła (wspomnienie przypada 16 października). Nie wiem ile dni było na nie przewidziane. Dnia 16 lutego 1585 r. w Warszawie król zatwierdził pozwolenie na trzy jarmarki i dodał czwarty na Oczyszczenie Najświętszej Maryi Panny (dzisiaj Ofiarowania Pańskiego) trwający aż dwa tygodnie od 26 stycznia do 8 lutego."

Innym sposobem wzmacniania pozycji i prestiżu miasta było wyznaczenie przymusu drogowego, tak aby kupcy zmierzający z towarem w określonym kierunku musieli poruszać się drogą, na której znajdowała się komora celna w tym mieście i przeprawy przez nie kontrolowane, na których pobierano myto. Ten popularny w średniowieczu sposób (np. w 1430 r. król Władysław Jagiełło zezwolił rzeźnikom krakowskim pędzić woły z Rusi przez Rzeszów i Tarnów, anulując tym samym dotychczasowy przymus pędzenia ich przez Sandomierz) zastosowano także wobec Tarnowa. Razem z przywilejem dotyczącym jarmarków 16 lutego 1585 r. król Stefan Batory nakazał kupcom i innym osobom do Węgier jadącym, aby udawały się tam i z powrotem tylko przez Tarnów.

Fragment dokumentu: Krzysztof Moskal "Panowie na Tarnowie"

"...W przeciwieństwie do Jana Amora Tarnowskiego, swojego zmarłego teścia, Ostrogski miał gorszą rękę do nominacji starostów zamkowych. Wspominałem już o konflikcie w 1573 r. pomiędzy starostą zamku tarnowskiego Eliaszem Czernieckim a władzami miasta. Siedem lat później książę wojewoda znowu pismem z Dubna musiał interweniować na prośbę władz miasta i zakazać staroście Andrzejowi Chojeckiemu mieszać się do jurysdykcji miejskiej, a także wybierać „pomocne”, czyli 5 groszy od każdej sprawy, o której załatwienie zwracali się do niego mieszczanie. Z następcami Chojeckiego nie było lepiej, bo 30 kwietnia 1587 r. pismem z Berezdowa hrabia na Tarnowie Konstanty Wasyl Ostrogski nakazał staroście tarnowskiemu Marcinowi Hrabkowiczowi, aby balwierza z łaźni miejskiej nie zabierał, ważnicy i sklepów w ratuszu rzeczami z zamku „mało potrzebnymi” nie zajmował, pozwalał mieszczanom palić gorzałkę, ułatwiał im pobór słodów, zachowywał tarnowian w ich prawach i wolnościach oraz pomagał im przy naprawie brzegów Białej robotnikami ze wsi. Dla wyjaśnienia balwierz nie był tylko golibrodą, ale też felczerem wykonującym prostsze zabiegi chirurgiczne. Ważnica, czyli waga miejska w Tarnowie mieściła się w budynku dostawionym do ratusza. Trzymano tam przyrządy związane z pomiarami handlowymi, w tym wzorce wag i odważniki. O to komu wolno pędzić gorzałkę i gdzie ją sprzedawać będzie przedmiotem sporu między władzami Tarnowa a jego właścicielami jeszcze przez prawie trzysta lat..."

Fragment dokumentu: Krzysztof Moskal "Panowie na Tarnowie"