Gdańsk

"...Gdańsk w tym czasie składał się z kilku części: a) zamek i podgrodzie leżały na wyspie; b) na brzegu Wisły uchodzące do morza istniały osady: rzemieślnicza, targowa i rybacka - ta ostatnia z własnymi przywilejami; c) obszar zagospodarowany przez zakon dominikanów, gdzie również kwitła działalność gospodarcza; d) miasto na prawie lubeckim - najpotężniejszy ośrodek, członek Hanzy, zamieszkałe głównie przez wielkich kupców, głównie Niemców. Każda z tych części posiadała własne umocnienia. Szczególnie silne fortyfikacje w postaci szerokiej i głębokiej fosy, a wewnątrz - wału zaopatrzonego w ostrokół miały położone na wzgórzu otoczonym bagnami zamek i podgrodzie. Istniała tylko jedna brama prowadząca do miasta..."

Fragment książki: Witold Mikołajczak "Wojny polsko-krzyżackie" s. 25

"...Od Gdańska zażądał Plauen cła funtowego, opłaty nakładanej w porcie na towary wwożone i wywożone. W odpowiedzi na to mieszczanie jęli domagać się zwrotu wydatków, które w pierwszych dniach po klęsce grunwaldzkiej ponieśli na zaopatrzenie malborskiego zamku. Wówczas komtur gdański, stryjeczny brat Plauena, rozpoczął walkę z miastem. Zablokował port łańcuchem, a gdańszczan zaczął chwytać i więzić. Miasto poczęło się zbroić, zamurowało bramę prowadzącą do zamku i zwróciło się o pomoc do hanzeatów. Krzyżacy zainicjowali więc rokowania i 6 kwietnia zaprosili na naradę do zamku burmistrzów Konrada Letzkaua i Arnolda Hechta oraz rajcę Bartłomieja Grosa, zięcia Konrada. Wszyscy trzej zostali zdradziecko zamordowani, a ciała ich dopiero po tygodniu wydano miastu. O oporze nikt już w Gdańsku nie myślał. Rada i gmina pokornie prosiły wielkiego mistrza o przebaczenie. Henryk von Plauen próśb jednak nie wysłuchał. Usunął dawną radę i mianował nową. Wszędzie wietrzył spiski, do jednej zbrodni dodawał drugą. Nic dziwnego, że społeczeństwo państwa krzyżackiego w końcu wypowiedziało mu posłuszeństwo..."

Fragment książki: Witold Mikołajczak "Grunwald 1410. Krok od klęski" s. 115

"...Podobny przebieg miały wypadki w Gdańsku. Powstanie wybuchło 7 lutego; oddział złożony z 50 młodych, energicznych gdańszczan obsadził krzyżacki Wielki Młyn, potężny budynek gospodarczy, mający jednak ze względu na swą mocną konstrukcję także strategiczne znaczenie. Krzyżacy zamknęli się w zamku. Ówczesny komtur gdański Mikołaj Postar był jednak w chwili wybuchu powstania nieobecny, zabrakło więc obronie wodza. Zaledwie po czterech dniach oblężenia, 11 lutego, załoga zamku również ogłosiła kapitulację. Podobnie jak w Toruniu, upojeni triumfem mieszczanie zburzyli twierdzę, likwidując w ten sposób obawę, że osiądzie w niej ponownie reprezentant zwierzchniej wobec miasta władzy..."

Fragment książki: Maria Bogucka "Kazimierz Jagiellończyk i jego czasy" s. 78-79

"...Podobnie jak swego czasu w Toruniu, tak i w Gdańsku doszło w końcu września do rewolty pospólstwa, na której czele stanął kupiec Marcin Kogge. Być może Kogge pod pozorem reorganizacji rady miejskiej zamierzał poddać miasto Zakonowi, jednakże wrogie nastawienie pospólstwa sprawiło, że poprzestał tylko na wprowadzeniu do rady reprezentantów kupców i cechów, sam nie będąc do niej wybrany. Spiskowcy nie ponieśli żadnych konsekwencji, gdyż rada chciała uniknąć krwawych represji. Kiedy jednak Kogge w końcu stycznia 1457 r. podjął, bez uzgodnienia z radą, nowe próby jej reorganizacji, uznała to za zdradę. Oskarżyła Koggego i jego zwolenników jako stronników Zakonu, uwięziła ich i ścięła. Zapowiedziała jednocześnie surowe represje za wywoływanie rozdźwięków na szkodę króla i miasta...."

Fragment książki: J. W. DYSKANT "ZATOKA ŚWIEŻA 1463" s. 149-150

"...W nocy z 16 na 17 listopada (z soboty na niedzielę) szalejący na Zatoce Gdańskiej sztorm (o sile, jak pisze Lindau, nie spotykanej od co najmniej 70—80 lat) spowodował, iż w ujście Wisły wdarła się wysoka fala przyborowa, tym groźniejsza, że atakowała śpiące już miasto. Rozbiwszy kamienno-ziemny falochron w Wisłoujściu, który osłaniał wejście na rzekę, przeszła z wielką prędkością przez Motławę, rozbijając lub uszkadzając zacumowane tam okręty, statki i łodzie rybackie oraz zwaliła ściany kilku nadbrzeżnych śpichrzów. Następnie przerwała groblę Św. Barbary i zalała osłaniane przez tę groblę od strony Motławy ogrody miejskie, a popłynąwszy w górę Leniwki dotarła do tamy wiślanej między Wiślinką a Steblewem. Przerwała ją w trzech—czterech miejscach, zwaliła wieżę bastei, po czym zalała należący do miasta las w rejonie Wiśliny oraz las grabiński.

Szacunkowe straty, jakie tej nocy poniósł Gdańsk, obliczano na ponad 3000 grzywien (około 486 kg srebra), co stanowiło równowartość 450—500 ton pszenicy (wg cen z 1460 r.)..."

Fragment książki: J. W. DYSKANT "ZATOKA ŚWIEŻA 1463" s. 215-216

"...Gdańsk w początkach XVI w. był dużym, zwartym organizmem miejskim z około 40 tysiącami ludności. Jego części składowe, położone na lewym brzegu Motławy, stanowiły Główne i Stare Miasto oraz Stare Przedmieście, przylegające od południa do pierwszego z nich. Na prawym brzegu Motławy znajdowała się Wyspa Spichrzów, będąca zapleczem magazynowo-handlowym. Nie tylko Główne Miasto - serce całego zespołu miejskiego - lecz także Stare Miasto i Stare Przedmieście miały solidne obwarowania ceglano-kamienne, które były sprzężone z obwarowaniami pierwszego ośrodka; zaopatrzone one były wszędzie w ceglane bramy i wieże obronne, a całość była obwiedziona fosami od strony północnej, zachodniej i południowej, z korytem Motławy w linii wschodniej..."

Fragment książki: Marian Biskup "Wojny Polski z Zakonem Krzyżackim 1308-1521" s. 340

"...Już po roku 1515, w związku z groźbą agresji Zakonu, nastąpiła dalsza rozbudowa i modernizacja obwarowań, zwłaszcza Głównego i Starego Miasta. Zbudowane zostały wały oraz fortyfikacje typu bastejowego z blokhauzami. Otaczały one zespół gdański nie tylko od zachodu, północy i południa, lecz również od strony wschodniej, na prawym brzegu Motławy. Wyspę Spichrzów otoczono szańcem, tzw. Psim Wałem oraz wzmocniono ceglaną Bramą Stągiewną na jego północnym końcu..."

Fragment książki: Marian Biskup "Wojny Polski z Zakonem Krzyżackim 1308-1521" s. 341

"...Rada Gdańska zdołała już w 1519 r. sprowadzić z Czech większe działa, działa mniejsze zaś pochodziły z gdańskich ludwisarni. Wśród dział większego kalibru znajdowały się nawet kartauny i notszlangi, obok serpentyn, a także starsze działa kamienne. Spore też były zapasy hakownic. Zbyt mała natomiast była liczba zaciężnych (pieszych), którymi rada Gdańska dysponowała...."

Fragment książki: Marian Biskup "Wojny Polski z Zakonem Krzyżackim 1308-1521" s. 341

"...Podwójna elekcja w 1575 r. (Maksymiliana Habsburga 12 XII 1575 i Stefana Batorego 15 XII 1575) zakończyła się wojną domową. Gdańsk nie uznał królem wybranego przez część szlachty księcia Siedmiogrodu. W sporze o polski tron gdańszczanie opowiedzieli się za jego konkurentem - cesarzem Maksymilianem II. Wynikało to z obietnic, jakie cesarz złożył temu potężnemu miastu. Zgodnie z nimi Gdańsk miał uzyskać nowe przywileje, które pozwoliłyby mu przynajmniej po części odzyskać pozycję, jaką stracił za czasów panowania Zygmunta Augusta, kiedy to wprowadzono w życie tzw. konstytucje Karnkowskiego, które istotnie ograniczały prawa tego miasta..."

Fragment książki: Radosław Sikora "Lubieszów 17 IV 1577 " s. 9

"...Fortyfikacje Gdańska nie miały sobie równych w Rzeczpospolitej, były stale modernizowane i rozbudowywane. Pod koniec lat sześćdziesiątych XVI w. prace z nimi związane były zaawansowane, a ich efekt to powstanie bastionowych obwarowań typu włoskiego. Nowe konstrukcje ziemne wybiegały daleko na przedpole twierdzy, poza klasyczne mury obronne z okresu poprzedniego. Oprócz tego naturalne walory obronne środowiska (ograniczone możliwości podejścia do umocnień: ujście Wisły oraz wody zatoki wykluczały wschodni i północny kierunek ataku) zostały zwielokrotnione poprzez rozbudowany system zapór wodnych i śluz. Umożliwiały one zatopienie rozległego przedpola, w efekcie czego miasto znajdowało się poza zasięgiem ognia ówczesnej artylerii..."

Fragment książki: Karol Olejnik "Stefan Batory" s. 113

"...Patrycjat gdański bowiem wytrwale stał za cesarzem. „Wielkie obietnice Maksymiliana zapaliły im głowy" — stwierdził Heidenstein. Rządzący samowolnie miastem Konstanty Ferber i Grzegorz Klefeld liczyli na zniesienie nienawistnych „statutów Karnkowskiego" i szersze związanie z olbrzymimi rynkami Habsburgów. Już w kwietniu niedaleko pozłacanego wizerunku Zygmunta Augusta Dwór Artusa ozdobiło wielkie ogłoszenie Maksymiliana II o przyjęciu korony polskiej. 3 czerwca, gdy Batory szedł już na Warszawę, Gdańsk pozwolił sobie na luksus ugoszczenia posłów moskiewskich zmierzających do cesarza. Oczywiście nie tylko dla poczęstunku słynną „złotą wódką" gdańską przyjmowano we wspaniałych komnatach bojarów groźnego cara: pamiętamy plany rozbiorowe wobec Rzeczypospolitej. Przez Batorego mogło być to odczytane jako szykowanie się do sojuszu trzech uzupełniających się — autorytetem, liczebnością i bogactwem — potęg..."

Fragment książki: Jerzy Besala "Stefan Batory" s. 157

"...Nie bez kozery Gdańsk herbowi nazywali z przekąsem „Chłańsk", obserwując bezradnie, jak obrasta on w przywileje i w fortyfikacje, jakich nie miało żadne miasto w Polsce. Gdańsk posiadał system zapór i śluz umożliwiających w razie niebezpieczeństwa zatopienie wrogich armii. Potęgi miasta broniły własna flota oraz zaciągane w razie potrzeby świetnie wyszkolone wojsko. To, że „okno, którym patrzy cała Rzeczpospolita na świat", obsiadł dość szczelnie patrycjat niemiecki i miasto było powiązane z Hanzą, szlachtę mniej raziło, gdyż Polska była wówczas dobrą (może za dobrą) matką dla wielu narodów i nie miarą nacjonalizmów mierzono wówczas ludzi. Gdańsk był Rzeczypospolitej potrzebny, a Rzeczpospolita Gdańskowi. Z tego zdawali sobie bardzo dobrze sprawę niemieccy rajcowie miasta: szczyt wspaniałego ratusza gdańskiego wieńczył pozłacany wizerunek króla Zygmunta Augusta z koroną na czole, tą samą, którą Gdańsk miał w herbie..."

Fragment książki: Jerzy Besala "Stefan Batory" s. 156-157

"...Odpowiedź tłumu gdańskiego jest szybka i skuteczna. Klasztor w Oliwie zostaje obrabowany, a armaty miejskie, chyba za zgodą władz, wycelowano w mury klasztorne. Strzelają, dopełniając dzieła zniszczenia. To już preludium wojny..."

Fragment książki: Jerzy Besala "Stefan Batory" s. 165

"...Przygotowania wojenne prowadziła także i druga strona. Gdańsk po zapewnieniu sobie poparcia floty duńskiej, gwarantującej zabezpieczenie od strony morza, rozpoczął (głównie na terenie Niemiec) werbunek zaciężnych. Dodajmy, że Duńczycy mieli za zadanie przeszkadzać w żegludze handlowej Elbląga, a w razie potrzeby ich załogi miały na lądzie wesprzeć Gdańsk. Na czele sił zaciężnych Gdańska stanął zdolny wódz, znany kondotier Hans Winkelbruch z Kolonii. Ogółem miasto zdołało zgromadzić 3900 zaciężnych, a oprócz tego mogło wystawić około 8000 uzbrojonych mieszczan. Pierwsze miesiące nowego roku oficerowie poświęcali na szkolenie wojskowe tych krawców, kupców i rzeźników, nie zaniedbywano zatem niczego. Poza tym prowadzono drobne utarczki z chorągwiami polskimi, głównie w celu rozpoznania sił królewskich. Zważywszy na potęgę umocnień, zapasy broni i amunicji, jak również wszelakiego sprzętu wojennego, wolny dostęp do morza i ogromne możliwości finansowe, pozwalające na kolejne zaciągi, jakimi dysponował Gdańsk, wszystko to mogło napawać stronę polską ogromną troską..."

Fragment książki: Karol Olejnik "Stefan Batory" s. 118

"...W zaistniałej sytuacji władzom miasta zależało na sukcesie, aby wpłynąć na ducha oporu mieszkańców oraz zniechęcić Rzeczpospolitą do działań długotrwałych i zmusić do ustępstw. Taka też przyczyna legła u podstaw decyzji wodza sił gdańskich, który postanowił rozbić niewielką grupę Zborowskiego. Gwarancją sukcesu miała być przewaga liczebna i zaskoczenie. 16 kwietnia 1577 r. Hans Winkelbruch wyprowadził za mury około 3100 piechurów, 400 rajtarów zaciężnych oraz około 400 konnych. Ponadto 7 dział, około 30 hakownic na wozach oraz dwie chorągwie cechowe mające około 8000 ludzi. Za wojskiem postępowały wozy taborowe, a uzupełnienie tych sił lądowych miało stanowić 250 piechurów, których wyprawiono na czterech statkach uzbrojonych w działa, w górę Wisły. Atak od strony rzeki miał stanowić dodatkowy element zaskoczenia szczupłych wojsk przeciwnika. Oddziały gdańskie cechował zapał do walki i pewność zwycięstwa. Wódz tego wojska wychodził z założenia, że Polacy walki w polu nie przyjmą a jeżeli się nie wycofają w porę, to wówczas zamkniętych w Tczewie zmusi do poddania..."

Fragment książki: Karol Olejnik "Stefan Batory" s. 118-119

"...Gdańszczanie tymczasem po ochłonięciu z wieści o klęsce pod Lubieszowem z tym większą energią przystąpili do umocnienia obrony. Wypad poza umocnienia okazał się wprawdzie błędem, ale w gruncie rzeczy, poza prestiżem, uszczerbku miastu nie przyniósł. Nawet utrata owych kilkudziesięciu dział niezbyt wiele znaczyła, ponieważ Gdańsk posiadał ich dostatecznie dużo. Zarówno tych pozostających na murach, jak i w miejskich cekhauzach. Ubytek sił żywych także szybko został uzupełniony, gdyż mieszczanie wysłali werbowników do Danii, Niderlandów i Niemiec, skąd rychło na duńskich okrętach przypłynęło kilkuset najemników. Była to przede wszystkim uzbrojona w broń palną strzelcza piechota, co w perspektywie walk obronnych było szczególnie ważne. Na przełomie maja i czerwca stan obrońców wynosił około 10 000 ludzi, nie licząc mieszczan. Prowadzono też dodatkowe prace zmierzające do poprawienia istniejących i rozbudowania nowych fortyfikacji, m.in. ufortyfikowana została Wyspa Spichrzowa, a po zbudowaniu dodatkowej śluzy zalano część przedpola warowni. Ponadto spalono część zabudowy przedmiejskiej, aby uniemożliwić atakującym skryte podejście do umocnień..."

Fragment książki: Karol Olejnik "Stefan Batory" s. 124

"...Ale wbrew oczekiwaniom ten papierowy koń trojański nie trafił ani do serc, ani umysłów pospólstwa. Pamiętali oni ścięcia buntowników z wyroku króla Zygmunta I. Mocniej sobie cenili triumfy podczas rabowania majętności Karnkowskiego niż odległą łaskę królewską. A i odpowiedź radców dowodziła, że podłoże sporu było głębokie i sięgało nie tylko spraw gospodarczych, prawnych, finansowych, ale i w dużej mierze religijnych. Nade wszystko gdańszczanie żądali teraz zapewnienia swobody wolności wyznania augsburskiego..."

Fragment książki: Jerzy Besala "Stefan Batory" s. 177

"...Wprawdzie wydarzenia te stanowiły jedynie epizod w całej kampanii, ale podobnie jak strona polska rozpropagowała sukces pod Lubieszowem, tak teraz miasto dało wyraz swojej radości, wypuszczając drukiem kilka utworów, które rychło trafiły poza mury. Nie były to dzieła wysokiego lotu. Dominowała w nich drwina z nieudolnych działań strony polskiej, o czym świadczy chociażby taki fragment:

„Polaku, gdybyś siedział doma,
Żarł swoją kaszę i groch
I gdybyś zostawił małą Latarnię,
Aby spokojnie sobie świeciła. Dałoby ci to grubo więcej chwały,
Latarnia nabawiła cię wstydu
Tak, każdy szydzi i śmieje się z ciebie"..."

Fragment książki: Karol Olejnik "Stefan Batory" s. 126

"...Po kilku dniach (20 sierpnia) górująca nad umocnieniami wieża latarni runęła, drewniany blokhauz spalił się, a w murach została wybita ogromna wyrwa. Załoga jednak nie zamierzała ustąpić. Próby przerzucenia królewskiej piechoty w pobliże umocnień i rozpoczęcia szturmu były przez obrońców likwidowane silnym ogniem artylerii i śmiałymi wypadami, które wspierał ostrzał z okrętów duńskich. Ponawiane w ciągu następnych dni próby szturmu nie powiodły się, a straty po stronie polskiej rosły. Bielski wspomina, że w toku tych ciężkich walk „Z naszych ledwie połowica już była została, co jedno pobito a drudzy potonęli, i to z tych blisko dwu set było szkodliwie postrzelonych".

Dalszy przebieg działań także nie był pomyślny. Szaniec zbudowany na lewym brzegu do wspierania atakujących i ochrony pontonowego mostu (zbudowanego na tratwach) został utracony, natomiast w celu zniszczenia mostu gdańszczanie wpierw próbowali go spalić, a następnie podpłynęli pod konstrukcję i zerwali ją. Dopełnieniem porażki było odcięcie od polskiego obozu sześciu chorągwi stojących na drugim brzegu, które mimo poddania się, gdańszczanie zniszczyli ogniem swoich armat. To już była klęska, wobec której nawet wieść o śmierci wodza nieprzyjacielskiego Hansa Winkelbrucha nie miała wielkiego znaczenia. W tej sytuacji w królewskim otoczeniu zapadła decyzja o przerwaniu działań wojennych..."

Fragment książki: Karol Olejnik "Stefan Batory" s. 127-128

Źródło: Kronika filmowa

Źródło: Kronika filmowa

Źródło: Kronika filmowa