Uła 1564

"...Przypuszczalnie Szujski spodziewał się natarcia od czoła, wzdłuż drogi prowadzącej na południe wzdłuż Uły do Czaśnik. Tymczasem główne siły litewskie złożone z jazdy przeprawiły się zapewne powyżej zakola rzecznego i boczną drogą leśną obeszły pozycje nieprzyjaciela od południowego zachodu. Wyłanianie się przed wieczorem chorągwi litewskich z lasu mogło stanowić dla moskiewskiego wodza zaskoczenie. W ten sposób można tłumaczyć jego bierność i brak reakcji na rozstawienie się hufców litewskich na równinie przed lasem. Bojąc się zasadzki i nie znając liczebności sił przeciwnika tkwił nieruchomo na swych pozycjach. Ośmielony tym Radziwiłł dał rozkaz hetmanowi polnemu Grzegorzowi Chodkiewiczowi do natarcia. Atak husarii litewskiej przeprowadzony na krótko przed zapadającym zmierzchem był tak szybki i gwałtowny, że Szujski nie zdążył zapewne zrobić użytku ze swej artylerii. [...]

Pod pierwszym już uderzeniem galopujących po zamarzniętym polu chorągwi Zenowicza, Sołomiereckiego, a później hufca czelnego Chodkiewicza, wojsko moskiewskie poczęło się mieszać i cofać. Napór przeważających sił przeciwnika z pułku wielkiego wstrzymał jedynie na moment natarcie Radziwiłła. Dalsze ataki jazdy litewskiej hufca wielkiego (m.in. chorągwi Jana Wołmińskiego, Jana Chodkiewicza, Jerzego Tyszkiewicza, kniaziów Romana Sanguszki i Bohusza Koreckiego) rozerwały szyki nieprzyjaciela i zmusiły go po dwugodzinnym boju do panicznej ucieczki.

W chwilę po zapadnięciu zmroku kniaź Szujski został ranny i musiał się wycofać z pola walki. Zniknięcie naczelnego wodza pogłębiło panikę w szeregach moskiewskich. Na pastwę wroga pozostawiono zarówno piechotę, jak i artylerię. Przez całą noc przy świetle księżyca Litwini ścigali uchodzących, wybijając ich po lasach i bagnach na przestrzeni 25-30 km. Do największych rzezi doszło przy przeprawach przez Ułę i wpadającą doń Krywczą. Ofiarą nocnego pościgu padło pomyłkowo 50 zbiegów moskiewskich, którzy w poprzednim roku przeszli na służbę królewską i teraz walczyli przeciw swym rodakom. Jak pisał nuncjusz Commendone, stało się tak, „gdyż moskiewskim obyczajem odziani byli (...). Jeśliby to przewidzieli niebożęta, przystaliby raczej choć na przyodzianie się na sposób brunświcki, którego Moskwa nienawidzi, aniżeli zginąć od swoich, którzy odzieniem w obłęd wprowadzeni za nieprzyjaciół ich poczytali...". W pogromie niedobitków wzięli aktywny udział miejscowi chłopi. Straty moskiewskie oceniano przesadnie na 9 tys. zabitych. Wśród poległych byli: Piotr Szujski zabity siekierą w lesie przez chłopa w czasie ucieczki, wojewoda pułku wielkiego Nikita Romanowicz Odojewski, kniaź Aleksy Prozorowski, kierujący artylerią Osip Chwedorowicz Byków i wielu innych wojewodów, kniaziów i dowódców moskiewskich. Do Połocka zdołało uciec jedynie 5 tys. Rosjan. Pozostali dostali się do niewoli. Zdobyto cały tabor moskiewski liczący 3-5 tys. wozów wypełnionych sprzętem, żywnością i bronią. Po stronie litewskiej zginąć miało jakoby tylko 22 żołnierzy, a 700 odniosło rany.

Dowódcy litewscy, dzięki lepszemu rozpoznaniu, potrafili narzucić nieprzyjacielowi najdogodniejszy dla siebie czas i miejsce starcia. Strona moskiewska popełniała błędy i zachowywała się zbyt pasywnie. Bitwa wykazała wyższość zaciężnej jazdy litewskiej nad moskiewskim pospolitym ruszeniem. Przede wszystkim okazało się, że cięższa husaria uzbrojona w kopie i tarcze, mając warunki do rozwinięcia się w odkrytym terenie w impetyczną szarżę, jest nie do zatrzymania przez lżej zbrojnych moskiewskich strzelców konnych usiłujących w miejscu ostrzeliwać się z łuków i bronić się krótkimi rohatynami. Zwycięstwo nad Ułą zostało jednak szeroko rozgłoszone jako dowód samowystarczalności Litwinów i posłużyło Radziwiłłom do usztywnienia stanowiska wobec unii polsko-litewskiej..."

Fragment książki: Marek Plewczyński "Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom II. Lata 1548–1575" s. 178-181