Pierwsza wojna północna 1562–1570

"...Król Zygmunt August liczył na przedłużenie rozejmu z Moskwą. Iwan Groźny nie zamierzał jednak prowadzić dalszych układów i po trzymiesięcznej przerwie wszczął działania wojenne. Zaskoczył polskiego monarchę nowym kierunkiem uderzenia. W kwietniu i maju 1562 r. wojska moskiewskie zaatakowały Litwę tradycyjnie na trzech kierunkach. Oddziały przerzucone z Dorpatu pod Wielkie Łuki wtargnęły w okolice Połocka i zniszczyły pograniczne wsie. Znaczniejsze siły skoncentrowane pod Smoleńskiem pod dowództwem wojewodów Iwana Wasylewicza Szeremetiewa, Iwana Michajłowicza Woroncowa oraz carewiczów tatarskich Ibaka i Tochtamysza wkroczyły w rejon Dubrowny i Orszy, zagonami zapuszczając się pod Mścisław, Szkłów i Kopyś nad Dnieprem. Trzeci oddział moskiewski dowodzony przez namiestnika putywlskiego Grigorija Mieszczerskiego uderzył ze Staroduba na Czeczersk, Propojsk, Mohylew. W ten sposób nieprzyjaciel odcinając szlaki nad górnym Dnieprem okrążał pograniczne twierdze litewskie. Część przedmieść Orszy, posad w Dubrownie oraz liczne wsie zostały spalone. Moskwa przerzucając operacje na wschodnie odsłonięte rubieże litewskie rozszerzyła teatr działań wojennych. Król na wiadomość o najeździe rozkazał starostom pogranicznych zamków z częścią swoich załóg pustoszyć w odwet ziemie moskiewskie. Dla przeszkodzenia dalszym najazdom powołał na maj pospolite ruszenie. Po dokonanym popisie kontyngent polski Floriana Zebrzydowskiego (2047 jazdy i 250 piechoty) został skierowany znad granicy inflanckiej na wschód szlakiem wzdłuż Dźwiny na Druję i Dryssę. Niespodziewany najazd Tatarów odwrócił uwagę Iwana od granic Litwy i umożliwił królowi podjęcie wyprawy odwetowej. Zebrzydowski i wojewoda połocki Stanisław Dowojna wysłali w pierwszej połowie maja chorągwie jazdy polskiej i litewskiej (350 koni) na Siebież, Krasny Horodek, Opoczkę i Zawołocze. Okolice tych zamków zostały spustoszone, osiedla spalone, a ich mieszkańcy wybici. [...] Po dokonaniu zagonu jazda polska zawróciła 19 maja nad Dźwinę. Jednocześnie wojewoda witebski Stefan Zbaraski pchnął swych kozaków grodowych za granicę i spustoszył przyległe tereny moskiewskie. Skoncentrowane pod Wielkimi Łukami oddziały moskiewskie pod dowództwem kniazia Andrzeja Kurbskiego ruszyły w pościg za kozakami. Ci - w porę ostrzeżeni - odskoczyli do Witebska. Wojsko moskiewskie w ślad za nimi podeszło pod to miasto 20 maja, spaliło i złupiło przedmieście oraz okoliczne osady w promieniu 50 km, sięgając podjazdami po Koziany i Ułę. Na wiadomość o najeździe moskiewskim na Witebsk, Zebrzydowski, ubezpieczając się podjazdami, przybył pod Połock i tu po dokonaniu popisu wojska rozłożył się obozem na lewym brzegu Dźwiny. Zamierzał wysłać jedynie wsparcie załodze witebskiej, nie chcąc maszerować ze wszystkimi siłami wskutek panujących wśród jego żołnierzy chorób, głodu, dużego obciążenia wozami taborowymi, wreszcie przemęczenia koni poprzednią wyprawą na Krasny Horodek. Kurbski, zorientowawszy się dzięki dobremu wywiadowi o wojsku polskim pod Połockiem, po dwudniowym pobycie pod Witebskiem, uchylił się od walki i 22 maja zawrócił szybkim marszem do Wielkich Łuków, puszczając w pośpiechu część pobranych w niewolę ludzi. Pozostawił jednak wydzielone oddziały nad Łowacią przeszło 40 km od Suraża. Planował zdobyć ten zamek, by w ten sposób otworzyć sobie drogę do powtórnego zaatakowania w końcu czerwca Witebska, tym razem przy pomocy artylerii.

Litewska służba ziemska zebrała się w obozach pod Borysowem i Druckiem w pierwszych dniach czerwca 1562 r. Tam też, jak również Zebrzydowskiemu pod Połock, król wysłał transporty dział, amunicji i sprzętu wojennego. W połowie czerwca Mikołaj Radziwiłł Rudy przeniósł obóz litewski do Repuchowa w pobliżu Orszy. Stąd wyprawił w głąb posiadłości moskiewskich silny oddział, który dokonał spustoszeń w ziemi smoleńskiej. Starosta czerkaski Michał Wiśniowiecki atakował w czerwcu Siewierszczyznę i Czernihowszczyznę, a dzierżawca ostrzeński Filon Kmita w lipcu okolice Putywla. Nie wiedząc, gdzie nastąpi uderzenie moskiewskie - na Mścisław, Połock czy Witebsk, zajął Radziwiłł pozycję obronną głęboko w tyle, nie łączył swych wojsk z polskimi i nie zamierzał atakować Wielkich Łuków. Według rozpoznania polskiego skoncentrować się miała pod tą twierdzą 18- tysięczna armia moskiewska. Mając nadzieję na rozejm, hetman litewski swą bezczynność tłumaczył pokrętnie brakiem żywności, paszy i zniszczeniem dróg. Żadnej aktywności nie wykazywał również Zebrzydowski. Nie chcąc bez zgody Radziwiłła rozpoczynać żadnej akcji zaczepnej, stał nadal obozem pod Połockiem, snując jedynie plany działań przeciwko wojskom nieprzyjacielskim. Upływał cenny czas, mijała sucha, dogodna dla ciężkiej polskiej jazdy pora roku, a w końcu lipca zaczynały się już charakterystyczne dla tego obszaru deszcze. Ogołocona z żywności ziemia połocka nie gwarantowała zaopatrzenia chorągwiom koronnym. Znaczne były straty w koniach, z których 100 padło. Stąd rosło zniecierpliwienie bezczynnością hetmana litewskiego u polskich dowódców. Żądali zgody na marsz w głąb terytorium moskiewskiego, by tam zdobyć niezbędną żywność. Zebrzydowski zdawał sobie sprawę, że opanowywanie zamków nieprzyjacielskich bez większej liczby piechoty, z głodnym i nieopłaconym żołnierzem zaciężnym, będzie bardzo trudne. Mimo to - po dokonaniu popisu i uzupełnieniu wojska przez nowoprzybyłe z Polski roty - gotów był ruszyć przez Jezierzyszcze i Newel na odległe o blisko 150 km Wielkie Łuki. Sądził, że wiadomości o znacznych siłach moskiewskich skoncentrowanych pod twierdzą wielkołucką są przesadzone i liczył, że swym marszem sprowokuje stronę moskiewską do przyjęcia bitwy w polu.

Fragment książki: Marek Plewczyński "Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom II. Lata 1548–1575" s. 155-158

"...Tymczasem 4-tysięczna armia moskiewska pod wodzą kniazia Wasyla Siemionowicza Serebriannego wyruszyła w drugiej połowie lipca spod Wielkich Łuków Kierowała się jednak nie na Połock, lecz omijając go łukiem od północy przez Siebież nad Dźwinę w okolice Dryssy (24.VII). Wprawdzie rzeki pod Drują nie udało się jeździe moskiewskiej sforsować, to jednak złupiła i spaliła ona dwory i wioski litewskie leżące po prawej stronie Dźwiny. Idąc w dół rzeki Serebrianny dotarł w okolice Dynenburga, następnie zawrócił na północny-wschód i mijając Rzeżycę i Lucyn kierował się z powrotem na Krasny Horodek i Wielkie Łuki. Ten szybki, blisko 600-kilometrowy zagon moskiewski, nie spotkał się z żadną kontrakcją ze strony najbliżej stojącego wojska polskiego, w którym zawiodło całkowicie rozpoznanie. Zaskoczony Zebrzydowski dowiedział się o oddziałach moskiewskich nad Dźwiną dopiero 25 lipca. Tłumaczył się - nie bez racji - trudnością dotarcia na czas przez podmokłe drogi prowadzące przez bagna dolnej Dzisny i Dryssy. Bagna te odgradzały jego wojsko od manewrującego pod osłoną własnych zamków nieprzyjaciela. Wyprawa moskiewska na Inflanty skłoniła ostatecznie Radziwiłła Rudego do przyjęcia planu hetmana polskiego uderzenia na Kurbskiego, zanim dołączy do niego Serebrianny. Marsz na kierunku Newel - Wielkie Łuki postanowił osłonić od wschodu - tak jak w ubiegłorocznej operacji tarwaskiej - zagonem lekkiej jazdy. W tym celu dn. 30 lipca wysłał w głąb ziemi smoleńskiej oddział jazdy ruskiej i kozackiej pod wodzą kniazia Bohusza Koreckiego. Sam z głównymi siłami zamiast ruszyć natychmiast na Jezierzyszcze, czekał bezczynnie w Repuchowie do 12 sierpnia na powrót sławnego zagończyka, którego akcję potraktował ostatecznie jako rozpoznanie przeciwnika. Zakazał też na razie wyprawiać się na Newel Zebrzydowskiemu, obiecując mu jedynie, że pośle pod Połock Koreckiego lub przybędzie tam sam z główną armią.

Zniecierpliwiony i dopingowany do działania przez króla Zebrzydowski postanowił działać na własną rękę. Liczył, że jazda Serebriannego nie powróciła jeszcze do Wielkich Łuków i postanowił atakować na tym właśnie kierunku. Po dwu i półmiesięcznym spędzonym bezczynnie okresie, hetman zwinął wreszcie obóz pod Połockiem i dn. 5 sierpnia przeprawił wojsko na prawy brzeg Dźwiny. Dnia 7 sierpnia ruszył z artylerią i taborem drogą wzdłuż Połoty na Jezierzyszcze. Mimo, że operacja wymagała pośpiechu, pokonywano w nieznanym sobie leśnym terenie zaledwie 5-10 km dziennie. Siły Zebrzydowskiego liczyły 2100 jazdy koronnej, 750 piechoty polskiej, 300 jazdy prywatnej wojewody połockiego, 200 jazdy litewskiej i kilkuset kozaków - razem ok. 3500 żołnierzy. Przez Równe (8.VIII) i Uskoty (12.VIII) wojsko dotarło 16.VIII pod Jezierzyszcze, gdzie rozbiło obóz. Tam postanowiono podzielić je na dwie części i po krótkim odpoczynku kontynuować marsz na Newel liczniejszą i doborową grupą. Wiadomo było stronie polskiej, że w zamku tym stacjonowało 2100 zbrojnych (300 dzieci bojarskich, 100 strzelców, 700 kozaków i 1000 piechoty chłopskiej). Wskutek choroby Zebrzydowskiego wyprawą miał dowodzić porucznik hetmański, kasztelan ciechanowski, rotmistrz Stanisław Leśniowolski. Oddział, z którym Leśniowolski wyruszył 18.VIII z Jezierzyszcz pod Newel, składał się z 2300 żołnierzy (1300 jazdy i 300 piechoty polskiej, 300 jazdy połockiej, 200 litewskiej i 200 kozaków grodowych). Z chorym Zebrzydowskim pozostało w Jezierzyszczach w charakterze odwodu 1340 żołnierzy polskich. Liczono, że przybędą tu posiłki kozackie z Witebska od Stefana Zbaraskiego i oddział Koreckiego. Leśniowolski dysponował ponadto kilkoma działami, zapewne falkonetami, przesłanymi Polakom w poprzednich miesiącach. Dowództwo moskiewskie, dzięki dobremu wywiadowi, już po kilku dniach wiedziało o wyruszeniu wojska polskiego z Połocka. Powolny marsz Zebrzydowskiego do Jezierzyszcz umożliwił kniaziowi Andrzejowi Kurbskiemu koncentrację znacznych sił liczących ok. 25 tys. żołnierzy (według Zebrzydowskiego 45 tys.). Z armią tą, złożoną w znacznej części z jazdy tatarskiej, pomaszerował wódz moskiewski pod Newel, a stamtąd ruszył na południe ku Jezierzyszczom na spotkanie wojsku polskiemu..."

Fragment książki: Marek Plewczyński "Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom II. Lata 1548–1575" s. 158-159

"...Zapasy żywności szybko się tu wyczerpały. Brakło żywności, paszy, a nawet trawy dla koni. Wygłodzeni żołnierze chcieli wracać, hetmanowi udało się ich zatrzymać tylko na okres tygodnia. Ogołocony z żywności kraj stwarzał też problemy aprowizacyjne wojskom moskiewskim. Kurbski pozostawił w Newlu tylko 10 tys. żołnierzy, pozostałe oddziały rozmieścił w promieniu 15-35 km od zamku.

Dopiero 18 sierpnia niezadowolony z samodzielnych akcji polskich Radziwiłł ruszył do Witebska, gdzie stanął w dziewięć dni później. Dysponując zbyt szczupłymi siłami, nie odważył się maszerować na Wielkie Łuki i szukać rozstrzygnięcia w walnej bitwie. W tej sytuacji wygłodzonym żołnierzom polskim pozostawał jedynie pospieszny odwrót do Połocka. Był on o tyle niebezpieczny, że przez pierwsze dni maszerującym w trudnych warunkach chorągwiom koronnym zagrażał atak od strony Newla, osaczenie i rozbicie przez przeważające siły moskiewskie. Dlatego też Zebrzydowski prosił Radziwiłła o dosłanie posiłków litewskich. 26 sierpnia Polacy wyruszyli z Jezierzyszcz do Połocka tą samą drogą, którą posuwali się przed blisko trzema tygodniami. Brak żywności, zniszczone drogi, ulewne deszcze zamieniające podmokłe trakty leśne w błotne trzęsawiska - wszystko to czyniło marsz wojska niezmiernie uciążliwym. Poruszano się bardzo wolno pokonując dziennie 5-7 km. Błoto przy drodze sięgało miejscami osi wozów, a nawet połowy boków końskich. Namioty, koła, wozy przegniły od ciągłego deszczu. Straty w koniach były bardzo wysokie. Żołnierze umierali od chorób, odmawiali dalszej służby i dezerterowali. W pierwszych dniach września Radziwiłł pchnął część wojska litewskiego z Witebska wzdłuż Dźwiny na Łowożę, ale dla Zebrzydowskiego jedyną drogą przejezdną począwszy od Stepanowicz (6.IX) był trakt połocki. Maszerując na wyznaczone spotkanie z Litwinami w Bystrej szlakiem na Łowożę utknąłby niewątpliwie w rozległych bagnach i podmokłych pustkowiach. Do koncentracji obu wojsk więc nie doszło. Pod koniec września Polacy wrócili do Połocka, gdzie zastali transport 20 hakownie wysłanych im przez króla jeszcze w połowie sierpnia.

Tymczasem wysłana przez Radziwiłła jazda litewska przez Suraż dotarła pod moskiewski Wieliż. Spaliła miasto, ale z powodu braku piechoty, artylerii i niezbędnego do oblężenia sprzętu, zamku nie zdobyto. Po spustoszeniu przylegających włości Litwini wycofali się do obozu pod Witebskiem. Zwołany tam przez króla zjazd obozowy miał uchwalić podatki. Szlachta wystosowała 13 września petycję domagającą się zwołania wspólnego dla Polski i Litwy sejmu w celu zawarcia unii, po czym samowolnie rozeszła się do domów. W Inflantach hetman dworny Grzegorz Chodkiewicz nie odniósł żadnych większych sukcesów, Litwini utracili nawet Tarwast. Walka na dwa fronty przeciwko Moskwie i Szwecji nadwątliła i tak szczupłe siły polsko-litewskie. Chodkiewicz nawiązał więc rokowania z dowódcą wojsk moskiewskich w Inflantach Czeladinem, które zakończyły się krótkotrwałym rozejmem.

Fragment książki: Marek Plewczyński "Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom II. Lata 1548–1575" s. 162-164

"...W skarbie litewskim brakowało pieniędzy na utrzymanie zamków inflanckich i na zaległy żołd dla załóg litewskich. Rozpadał się również kontyngent koronny Zebrzydowskiego. Popis z października 1562 r. wykazał w jeździe jedynie 1308 żołnierzy. Po odjeździe Zebrzydowskiego funkcje porucznika hetmańskiego pełnił syn hetmana wielkiego koronnego, wojewodzie ruski, doświadczony rotmistrz jazdy potocznej Mikołaj Sieniawski. W grudniu wojska rozłożono na leżach zimowych na południowy zachód od Połocka (Głębokie, Dołbinów, Postawy, Kurzeniec, Miedzioły). Zygmunt August pod wpływem wieści o przygotowaniach wojennych Moskwy zwołał pospolite ruszenie litewskie pod Mińsk na dzień 8 grudnia. Drugie miejsce koncentracji wyznaczono w Rzeczycy niedaleko Homla, ze względu na spodziewaną zdradę wojewodów starodubskich, którzy obiecywali oddać twierdzę Litwinom. Służba ziemska zbierała się jednak bardzo powoli, co pozwoliło Iwanowi Groźnemu zorganizować nową wyprawę przeciwko Litwie.

Car sądził, że rozstrzygnięcie wojny z Zygmuntem Augustem nastąpi na froncie litewskim. Zamierzał więc kontynuować ofensywę wzdłuż Dźwiny i zdobyć najbliższą twierdzę ubezpieczającą od północnego wschodu - Połock. Intensywne przygotowania wojenne rozpoczął jeszcze we wrześniu 1562 r. Na początku grudnia nastąpiła pod Możajskiem koncentracja, popis i podział wojska moskiewskiego na siedem pułków. [...] siły zebrane pod Możajskiem szacować można na przeszło 50 tys. zbrojnych, a więc niewiele mniej od wojsk zdobywających Kazań w 1552 r. W jeździe przeszło 1/3 stanowili Kozacy dońscy i jaiccy oraz nieco od nich liczniejsi Tatarzy kazańscy, astrachańscy, Mordwini, Czuwasze i Czeremisi. Z Możajska Iwan wyruszył 16.XII 1562 i po szybkim marszu po zamarzniętych drogach w Wielkich Łukach był już 5.1 1563 r. Pochód był imponujący, ponieważ wojsko pokonało ok. 350 km (w linii prostej) w 20 dni, a więc nawet piechota poruszała się z prędkością ok. 18 km dziennie.

Tymczasem skłócona z królem szlachta litewska nie chciała wyruszać w pole. Na popisie w Mińsku naliczono zaledwie 2 tys. służby ziemskiej. Hetman Radziwiłł zaskoczony szybką koncentracją moskiewską nie wiedział, czy car ruszy na Połock, Witebsk czy też na Inflanty. Ostatecznie olbrzymia armia nieprzyjacielska wyruszyła w dniach 9-16-go stycznia z Wielkich Łuków i maszerując przez Newel, przybyła pod Połock 30 stycznia. Tempo pochodu spadło więc do ok. 13 km dziennie, co było spowodowane nie tylko zmęczeniem koni i ludzi, kontuzjami marszowymi, ale i chwilową odwilżą. Ponadto wąski trakt połocki nie mógł pomieścić tak wielkiej masy wojska i taborów. Armia grzęzła więc co chwila w leśnych przesmykach, wśród błot i mokradeł. W rezultacie pułki zgubiły swój szyk marszowy, wielki, prawej i lewej ręki pomieszały się między sobą, tabory hamowały ruch. Z trudem udawało się przywrócić porządek w szeregach i to pod osobistym nadzorem cara Iwana.

Zaalarmowany Zygmunt August ponownie wezwał litewską służbę ziemską do stawienia się pod rozkazy Rudego. Ubezpieczeniem Wilna miał się zająć kanclerz i wojewoda wileński Mikołaj Czarny Radziwiłł. Rozmieścił on część chorągwi nadwornych pod dowództwem Hieronima Sieniawskiego w odległości kilkudziesięciu kilometrów od stolicy litewskiej, a pozostałe poczty dworskie w samym mieście. Z polecenia Czarnego zaciężne chorągwie jazdy koronnej zostały ściągnięte z leż zimowych i wzmocnione dworzanami, co dało w sumie 1400 koni. Miały one pod dowództwem Mikołaja Sieniawskiego ubezpieczać Wilno w rejonie Świra (80 km od Wilna) zwalczając zagony moskiewskie.

Fragment książki: Marek Plewczyński "Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom II. Lata 1548–1575" s. 164-166

"...Iwan Groźny zarządził naprawę fortyfikacji, pozostawił w zamiar załogę i odmaszerował z armią i taborami do Wielkich Łuków. Przybywszy tu 7 marca dokonał przeglądu wojska i rozpuścił je do domów. Zygmunt August nakazał natomiast wojskom litewskim cofnąć się pod Wilno i nie wdawać się w żadne bitwy. Jedynie Jerzy Zenowicz dokonał wypadu pod Starodub, a litewskie pospolite ruszenie zostało rozpuszczone na początku marca. [...]

Po odwrocie Rudego do Mińska na wiadomość o upadku Połocka, miał Iwan Groźny otwartą drogę na Wilno oddalone o dwa tygodnie marszu. Nie wykorzystał tej chyba najlepszej w całym XVI w. szansy pozbycia się konkurenta na gruncie ruskim i opanowania wschodniego wybrzeża Bałtyku. Niewątpliwie na decyzję o wstrzymaniu dalszej ofensywy wpłynęły obawy, że z nastaniem wiosny drogi mogą się stać nieprzejezdne oraz coraz dotkliwsze kłopoty w zaopatrzeniu w żywność ogromnych mas wojska będących w polu już od blisko trzech miesięcy. Wyraził więc Iwan zgodę na zawieszenie broni do sierpnia 1563 r., które następnie przedłużono do 6 grudnia.

W przewidywaniu działań nieprzyjaciela z Połocka, król postanowił zablokować tę twierdzę wieńcem od nowa ufortyfikowanych zamków. Wyjścia z Bramy Połockiej zamknięto przez wzniesienie Worońca na południu i Dryssy na północy. W obawie, by Moskwa nie ubiegła Litwy na linii Dźwiny i wcześniej nie zbudowała umocnień przy styku tej rzeki z pozostałymi rzekami spławnymi (Uświatą i Kasplą) król nakazał zbudować zamek drewniany w Surażu. Umocnienia ziemne otoczone rowami zostały także wzniesione na południu w Homlu. Z cudzoziemskich inżynierów Radziwiłłowie mieli do dyspozycji jedynie Włochów Gwagninow (ojca Ambrożego i syna Aleksandra). W lecie 1563 r. Ambroży Gwagnin został skierowany na pogranicze litewskie, gdzie przystąpił do umacniania ujścia rzeki Uły do Dźwiny. W klinie obydwóch rzek począł wznosić wały ziemne, ale oddziały moskiewskie spędziły robotników i prace zostały przerwane. Spaliły też Łukomle i złupiły okolice Lepla i Głębokiego. W czerwcu Michał Wiśniowiecki atakował z Czerkas Siewierszczyznę. W sierpniu oddział moskiewski zagroził Dryssie, ale Mikołaj Sieniawski udzielił temu zamkowi skutecznej pomocy. Jesienią przygotowania wojenne nabrały tempa. Zaciągano w Koronie żołnierzy, rozważano kwestię oddania nad nimi dowództwa kasztelanowi sandomierskiemu Stanisławowi Tarnowskiemu, a Mikołaj Sieniawski ze swym kontyngentem miał osłaniać Dryssę nad Dźwiną. W listopadzie i grudniu ruszyły dla wojska polskiego transporty dział [...] oraz amunicji i sprzętu..."

Fragment książki: Marek Plewczyński "Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom II. Lata 1548–1575" s. 174-175

"...Sejm litewski obradował w Wilnie od maja do lipca 1563 r. Uchwalono na nim podatki na cele wojenne i zwołanie pospolitego ruszenia. Zebrało się ono częściowo w obozie koło Krewa na jesieni 1563 r. W grudniu Radziwiłł Rudy przesunął obóz z Krewa do Łukomli, zajmując położenie wewnętrzne między szlakami z Połocka i Smoleńska. Nie podejmował jednak żadnych działań zaczepnych tłumacząc się późnym zamarznięciem rzek. Dysponował zresztą zaledwie 4 tysiącami żołnierzy, w tym jazdą zaciężną litewską, wśród której służyło wielu Polaków. W Orszy starosta ostrzański i czarnobylski Filon Kmita miał 2 tys. kozaków grodowych. Około 70 km na południowy- zachód od Łukomli, przy trakcie mińskim pod Borysowem nad Berezyną, rozbili obóz Polacy. Według odbytego w styczniu 1564 r. popisu, dowodzący wojskiem polskim Mikołaj Sieniawski dysponował 1450-ma zaciężnymi. Stanowili oni odwód dla obu armii litewskich, ale zbyt daleko byli cofnięci do tyłu, by możliwa była z ich strony natychmiastowa pomoc.

Iwan Groźny zachęcony łatwym zdobyciem Połocka nie miał zamiaru starać się o trwały pokój. Uzależnił zgodę na dalszy rozejm od zrzeczenia się Połocka i oddania Inflant po Dźwinę. Na takie warunki nie mogli się posłowie litewscy zgodzić, toteż 9 stycznia 1564 r. opuścili Moskwę. W ślad za nimi podążały dwie armie moskiewskie. Jedna z nich, pod dowództwem Piotra Iwanowicza Szujskiego w liczbie ok. 25 tys., wyruszyła 23 stycznia z Połocka. Druga, w sile jakoby 30 tys. pod wodzą kniazia Piotra Serebriannego Oboleńskiego, maszerowała z Wiaźmy przez Smoleńsk. Obie te armie miały się połączyć na Druckich polach pod Orszą. Stąd miały uderzyć na Mińsk, Wilno i Nowogródek. Nie jest pewne, czy dowództwo moskiewskie wiedziało o stacjonowaniu armii litewskiej pod Łukomlą. W każdym razie zlekceważono ten fakt licząc, że Radziwiłł nie zaatakuje przeszło pięciokrotnie od niego silniejszego Szujskiego, który dla połączenia się z Serebriannym musiał maszerować na południe zaledwie o 50-60 km przed stanowiskami Litwinów. Serebrianny pierwszy przybył na miejsce spotkania i rozłożył się obozem nad rzeką Kropiwną, blisko 15 km od Orszy. Szujski, poruszając się wzdłuż Dźwiny i Uły bardzo szybko mimo prowadzonych ze sobą dział, przybył już 26 stycznia w pobliże Czaśnik. Obóz rozbił na polach zwanych Iwańskimi lub Czaśnickimi, które leżały na północ od miasta, przy drodze z Połocka, w zalesionym zakolu skręcającej tu na północ rzeki Uły.

Radziwiłł Rudy bacznie śledził ruchy wojsk moskiewskich. Postanowił wykorzystać swe środkowe położenie i pobić oddzielnie poszczególne armie moskiewskie przed ich połączeniem. Zamierzał więc najpierw uderzyć na najbliższego mu Szujskiego, wiedząc, że oddalony o ok. 100 km Serebrianny nie będzie w stanie przyjść na czas z pomocą zaatakowanemu. Z powodu znacznej dysproporcji sił była to decyzja dość ryzykowna. Armia Szujskiego posuwała się marszem nieubezpieczonym. Jej pochód był tak szybki, że Radziwiłł nie zdążył już zawiadomić Sieniawskiego, by ten wsparł go jazdą koronną spod Borysowa. Wywiad donosił bowiem hetmanowi litewskiemu zapewne 25 stycznia, że armia moskiewska jest już ok. 40 łon od Łukomli. Rankiem następnego dnia wojsko litewskie (ok.6 tys. ludzi) wyruszyło z obozu i przybyło zaśnieżoną drogą do odległych o ok. 10 km Czaśnik. Wysłany przodem oddział rozpoznawczy doniósł o strażach moskiewskich na Polach Iwańskich. Maszerujący w straży przedniej ze swymi chorągwiami Hrehory Baka i Burkułab Korsak uderzyli z marszu na oddziały moskiewskie na lewym brzegu Uły, wzięli jeńców i prosili o wsparcie. Hetman wysłał im natychmiast chorągwie kniazia Bohdana Sołomiereckiego, Jerzego Zenowicza i Mikołaja Sapiehy, po czym ruszył osobiście z głównymi siłami, ale bez piechoty i artylerii, które pozostały w tyle. Po przebyciu ok. 7 km wojsko litewskie dotarło traktem leśnym na rozległe Pola Iwańskie, ciągnące się za budynkami rozłożonej nad Ułą wiosła Iwańsk. Od zachodu równina ta ograniczona była ścianą lasu, a od wschodu przylegała do rzeki. Szujski zdążył już rozstawić swoje wojsko na tym płaskim, odkrytym terenie. Czynił to pod naporem litewskim, pod osłoną własnych przednich oddziałów, cofających się i ponoszących duże straty. Rosjanie zajęli połowę równiny, opierając się lewym skrzydłem o rzekę, a czołem zwrócili się na południe. Pułkiem przednim dowodził Zahar Pleszczajew, strażniczym Iwan Szeremetiew, a wielkim sam wódz naczelny Piotr Szujski, u którego bolcu znajdował się syn chana kazańskiego. Dowództwo moskiewskie dysponowało liczną artylerią (jakoby 100-ma działami).

Fragment książki: Marek Plewczyński "Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom II. Lata 1548–1575" s. 176

"...Po rozgromieniu armii Szujskiego, Radziwiłł zamierzał ruszyć na Serebriannego, stojącego obozem nad Kropiwną niedaleko Orszy. W tym celu polecił Sieniawskiemu zwinąć obóz pod Borysowem i maszerować na wschód. Na drodze smoleńskiej miało nastąpić połączenie oddziałów polskich z litewskimi, po czym blisko 7-tysięczna armia przez Druck uderzyłaby na wroga. Sieniawski wyruszył istotnie spod Borysowa, ale niespodziewanie sytuacja wyjaśniła się szybko i pomyślnie dla strony królewskiej. Filon Kmita wyruszywszy z blisko 2-tysięcznym oddziałem z Orszy, wysłał list do załogi najbardziej oddalonego na wschód i odciętego przez wojsko moskiewskie zamku litewskiego w Dubrownie. Donosił w nim o klęsce na Polu Iwańskim i o śmierci Szujskiego. Posłaniec miał jechać zbytnio się nie ukrywając, tak by przejęła go straż moskiewska. Istotnie, list Kmity dostał się w ręce Serebriannego, który przekonany, że wielka armia Radziwiłła uderzy teraz na niego, zarządził 7 lutego natychmiastowy odwrót. Uciekający w panice do Smoleńska żołnierze moskiewscy porzucili cały obóz i tabor złożony z kilku tysięcy wozów wypełnionych cennymi przedmiotami i żywnością. Kmita i starosta brasławski Jerzy Ościk z 2 tys. jazdy rzucili się w pościg, zadając uchodzącemu nieprzyjacielowi znaczne straty.

Otrzymawszy wiadomość o odwrocie Serebriannego Radziwiłł nakazał Polakom przerwać marsz pod Orszę i połączyć się z armią litewską pod Czaśnikami. Oddział Sieniawskiego liczył około 1900 jazdy. Poza chorągwią dowódcy znalazły się w nim jednostki Jakuba Secygniowskiego, Zygmunta Zebrzydowskiego, Marcina Trzebińskiego, Jana Bełdowskiego, Wacława Swiderskiego, Krzysztofa Tarnawskiego, Mikołaja Wąsowicza i Jana Gorajskiego. W Czaśnikaeh dysponował więc hetman litewski siłami liczącymi ok. 6 tys. jazdy i 2 tys. piechoty. Nie miał jednak Radziwiłł dostatecznej liczby dział ani energii, by wykorzystując klęski moskiewskie w polu pokusić się o oblężenie Połocka. Rozdzielił więc swoje siły i użył ich jedynie do pustoszenia zagonami pogranicznych terenów moskiewskich. Około 10 lutego 1564 r. wyruszyły dwa silne oddziały jazdy. Jeden, złożony z polskich chorągwi i wzmocniony dodatkowo siłami litewskimi (4 tys. koni), ruszył na północ. Dowodzący nim Sieniawski omijając Połock przeprawił się przez Dźwinę i Dryssę, po czym spustoszył okolice Siebieża i Opoczki. Wyprawę w górę rozlewającej się w liczne jeziorka Swołny, a później przekroczenie rzeki Wielikiej ułatwiał ściśnięty na wodzie lód. Był to dotąd najdłuższy (ok. 240 km) rajd polsko-litewskiej jazdy w wojnie inflanckiej, połączony z rozległym niszczeniem terenów moskiewskich. Osady tam się znajdujące mogły bowiem służyć zaopatrzeniem koncentrującym się siłom nieprzyjaciela w Połocku. Polacy spalili około 100 wsi i kilka miasteczek, po czym zawrócili z powrotem. Drugi, mniej liczny oddział litewski, ruszył na wschód, spalił 200 wsi moskiewskich na północ od Dniepru i wyciął kilkusetkonny oddział nieprzyjacielski. Jedyną korzyścią tych wypraw było (poza łupami wojennymi) zniszczenie ziem pogranicznych i sterroryzowanie przeciwnika.

Tak jak zwycięstwa pod Czaśnikami i Orszą na krótko tylko powstrzymały zagrożenie moskiewskie, tak i zagony polsko-litewskie nie złamały woli walki u cara Iwana. Już po upływie miesiąca wojewodowie moskiewscy wznowili w różnych miejscach przygranicznych działania wojenne. Sytuacja stawała się tym groźniejsza, że Radziwiłł rozpuścił znaczną część sił do domu. W końcu marca wojsko moskiewskie przekroczyło granicę, rozbiło dwa oddziały królewskie i uprowadziło 400 jeńców. Na początku kwietnia 4-tysięczne siły moskiewskie obległy bezskutecznie obóz Sieniawskiego, w którym było 1450 jazdy zaciężnej. Trwający konflikt osobisty wojewodzica ruskiego z hetmanem litewskim uniemożliwiał ściślejsze współdziałanie. W tej sytuacji król postanowił (11.IV) mianować nowego hetmana polskich zaciężnych na Litwie w osobie triumfatora spod Newla, kasztelana czerskiego, rotmistrza Stanisława Leśniowolskiego. Dowódcą wojsk polskich w Inflantach wyznaczony został kasztelan krakowski, rotmistrz Marcin Zborowski. Wzmocnił jednocześnie Zygmunt August załogę Witebska. Twierdza ta, pełniąca rolę wysuniętego do przodu bastionu strzegącego linii Dźwiny, miała duże znaczenie strategiczne. Skierowano tam trzy roty piechoty, z których najliczniejszą (500 drabów) dowodził rotmistrz i inżynier wojskowy Ambroży Gwagnin. Do utrzymania w należytym stanie umocnień drewniano-ziemnych Witebska najlepiej nadawali się właśnie włoscy inżynierowie. Gwagninowie mogli mieć również udział w ufortyfikowaniu położonych na północ od Witebska Jezierzyszcz. Zamek ten otoczono 170-metrowym wałem ziemnym z rowem, opierającym się końcami o brzeg pobliskiego jeziora.

W związku z uaktywnieniem się sił moskiewskich powołano w czerwcu litewską służbę ziemską, a hetman Radziwiłł przybył osobiście do obozu pod Mińskiem. Na przeszkodzie podjęciu większej akcji wojennej stały trudności w zaopatrzeniu wojska, a przede wszystkim brak wypłat zaległego żołdu dla żołnierzy polskich. Upadek dyscypliny i samowola niepłatnego żołnierstwa groziły wybuchem zatargów między Polakami a Litwinami. Zygmunt August usiłował wzmocnić siły zaciężne na Litwie przede wszystkim nowymi werbunkami przeprowadzonymi na ziemiach koronnych. W czasie sejmu obradującego w czerwcu w Bielsku Podlaskim dokonał przeglądu m.in. 1996 jazdy i 2900 piechoty koronnej udającej się na Litwę. Do Wilna z przeznaczeniem dla wojska polskiego skierowano 50 puszkarzy i tyleż dział oraz 300 cetnarów prochu. Z zaciągami z lat poprzednich liczebność woj ska polskiego na Litwie wzrosła do 10 tys. żołnierzy, w tym 1181 oddziału Sieniawskiego, ok. 6700 Leśniowolskiego i 2300 załóg zamkowych oraz w służbie litewskiej. Pochodząca z zaciągu Leśniowolskiego jazda polska w sile 2300 koni rozstawiona została wzdłuż Dźwiny na zachód od Dryssy w Druji, Ikaźni, Dryświatach, Brasławiu, Suwieku, Abelach i Dyneburgu. By jej pobyt nie był zbyt dokuczliwy dla miejscowej ludności, król radził rozmieszczać wojsko przy granicy moskiewskiej „ażeby się nie wszystko w swojej ziemi, ale też i w cudzej żywili". Wynikało to z przesunięcia rot z Inflant na Litwę. Działania wojenne przeciwko Moskwie w Inflantach miały bowiem drugorzędne znaczenie. Cały wysiłek stacjonujących tam oddziałów polskich i litewskich skierowany został przeciwko wojskom szwedzkim. Jedynie rotmistrz litewski, kniaź Aleksander Połubiński, jako porucznik hetmański w Inflantach, organizował z polecenia królewskiego wyprawy na Marienburg, Dorpat i włość juriewską w okolicach Pskowa. Dysponując 1500 żołnierzami zniósł w sierpniu 1564 r. znaczniejszy, bo 1000 ludzi liczący oddział moskiewski, ale wkrótce został pobity przez Wasyla Weszniakowa..."

Fragment książki: Marek Plewczyński "Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom II. Lata 1548–1575" s. 181-183

"...Fortyfikowanie Jezierzyszcz zarządzone przez króla okazało się nadzwyczaj celowe. Zamek ten leżący zaledwie 17 km od drogi prowadzącej z Wielkich Łuków do Połocka, paraliżował bowiem komunikację moskiewską między tymi dwiema twierdzami. Będąc jednocześnie najdalej za Dźwinę wysuniętym na północ punktem obronnym, zamykał drogę z Wielkich Łuków na Witebsk. Nic więc dziwnego, że w lipcu 1564 r. wyruszył z Newla wojewoda Jerzy Tokmakow z 13-tysięcznym wojskiem i artylerią z zamiarem zdobycia Jezierzyszcz. Poczynił zasieki w okolicznych lasach dla utrudnienia odsieczy i obległ zamek. Dowódca załogi w Witebsku, podstoli litewski Stanisław Pac wiedział o planowanym ataku na Jezierzyszcze. Wydzielił 2-tysięczny oddział złożony z żołnierzy zaciężnych (500 polskich piechurów Ambrożego Gwagnina), prywatnych, miejscowej szlachty i kozaków grodowych. Dowództwo nad tymi kombinowanymi siłami wysłanymi z odsieczą sprawował Jan Sniporad. W pobliżu Jezierzyszcz doszło do bitwy, w której wojsko moskiewskie zostało doszczętnie rozbite. Poległo jakoby 5 tys. żołnierzy Tokmakowa, a on sam ledwo zdołał ujść z pogromu. Zdobyto 8 dział, jeńców, obóz, wozy z amunicją, sprzętem i żywnością. Wypad pod Jezierzyszcze, zainicjowany przez Paca, stanowił dowód dużej skuteczności polskiej piechoty pod cudzoziemskim dowódcą w wypadku współdziałania jej z jazdą litewską. Niestety, ten sposób prowadzenia walki był obcy hetmanowi litewskiemu, który nadal trzymał oddziały polskie osobno i to w dalekim odwodzie.

W lipcu i sierpniu 1564 r. wojska moskiewskie pustoszyły okolice Krzyczewa i Mohylewa i próbowały zdobyć Mścisław, ale i tu poniosły porażkę. Ośmieleni tymi sukcesami Radziwiłł i Leśniowolski zdecydowali się na próbę odebrania Połocka. Rudy z wojskiem litewskim przybył do Lepla (30 km na zachód od Czaśnik), gdzie przystąpił do wznoszenia zamku. Towarzyszył mu kniaź moskiewski Andrzej Kurbski, który zbiegł z Dorpatu do wojska litewskiego. Król starał się wyzyskać konflikty wewnętrzne w państwie cara i wykorzystać uchodźstwo polityczne do własnych celów militarnych. Kurbski stanął na czele 200-konnej chorągwi zaciężnej i oddziału kilkuset zbiegłych „Moskwicinów". Hetman Leśniowolski z polskim wojskiem zaciężnym rozłożył się obozem u ujścia Uły do Dźwiny. Marsz na Połock poprzedziły ataki na kierunkach pomocniczych dla odwrócenia uwagi nieprzyjaciela. Filon Kmita wyprawił się wówczas z powodzeniem na Poczep, a rotmistrz kniaź Michał Wiśniowiecki z Kozakami czerkaskimi i Tatarami białogrodzkimi za Dniepr. Ten ostatni spustoszył powiaty czernichowski, starodubski i dotarł aż pod Radohoszcz. Został jednak pobity na przeprawie w Bahrinowie przez wojewodę siewierskiego Iwana Szczerbatego.

Pod koniec sierpnia Radziwiłł Rudy wysłał pod Połock kilka chorągwi pod dowództwem polskiego rotmistrza Jerzego Zaremby. Przypuszczać można, że były to jednostki rotmistrzów: Stanisława Zamoyskiego (300 koni), Jana Zborowskiego (250), Jerzego Zaremby (211), Jana Sobieskiego (211) i Pawła Secygniowskiego (200). Przybywające na pomoc twierdzy posiłki moskiewskie zostały rozbite. Był to zapewne typowy bój spotkaniowy, który rozegrał się na północnym brzegu Dźwiny. Chorągwie wchodziły do akcji wprost z marszu i miały mało czasu na ustawienie się do walki. […] Po stronie nieprzyjacielskiej miało polec pod Połockiem 2 tys. żołnierzy, gdy tymczasem wśród Polaków tylko 24. Wzięto do niewoli wielu jeńców i zdobyto obfite łupy. Około 10 września pod Połock ruszyła armia koronna pod dowództwem Stanisława Leśniowolskiego. Liczyła ona 4900 jazdy i 3700 piechoty - razem 8600 żołnierzy. W jej skład wszedł również kontyngent Mikołaja Sieniawskiego liczący 1504 jazdy. Olbrzymi tabor liczył 984 wozy. Wśród rot piechoty wyróżniały się wielkością 300-osobowe jednostki oboźnego Jana Pisarskiego, Piotra Wrzeszcza i obrońcy połockiego z poprzedniego roku Wojciecha Wierzchlejskiego. Siły te po przeprawieniu się pod Ułą ruszyły wzdłuż północnego brzegu Dźwiny na Połock i 14 września stanęły obozem 2 km na wschód od Wielkiego Posadu. Wały miejskie były już jednak odbudowane z poprzednich zniszczeń, a dawni mieszkańcy zastąpieni wiernopoddańczą ludnością. 16 września dołączył do Polaków Radziwiłł z głównymi siłami litewskimi liczącymi ok. 10 tys. żołnierzy w większości służby ziemskiej. Oddziały zaciężne litewskie szacować można na 3 tys. jazdy i 600 piechoty. Przeważali w nich zresztą Polacy służący na żołdzie litewskim.

Prowadzona przez blisko trzy tygodnie blokada twierdzy przy pomocy blisko 20-tysięcznej armii nie przyniosła jednak pomyślnego rezultatu. Próby wywabienia załogi w pole w celu stoczenia bitwy nie powiodły się. Wojsko litewskie zajęło przypuszczalnie pozycje na wschód od miasta, a polskie za Połotą od północnej i zachodniej strony. Iwan Groźny wysłał na odsiecz Połocka następny oddział dowodzony przez chana kazańskiego Semena Kasajewicza (dowódcę pułku prawej ręki w czasie oblężenia 1563 r.), ale ten w pobliże twierdzy wcale nie dotarł. Radziwiłłowi do skutecznego ostrzeliwania umocnień połockich brakowało dział, których nie wysłano z Wilna z powodu wybuchłej tam zarazy. Hetman litewski nie miał też fachowego przygotowania do prowadzenia oblężenia. Puszczanie własnej spieszonej jazdy pod mury było zbyt ryzykowne. Powodowany zaś niechęcią osobistą do Polaków, nie chciał też Radziwiłł przekazać inicjatywy Leśniowolskiemu, by ten pokierował atakiem zaciężnej piechoty. Znajomość umocnień i doświadczenie w walkach oblężniczych Wierzchlejskiego mogły być szczególnie przydatne przy opanowywaniu miasta, w którym można by było doczekać się przybycia artylerii. Hetman litewski nie odznaczał się jednak w swych działaniach uporem czy konsekwencją. Wiadomo tylko o dwóch szturmach polskich zza Połoty, ale z powodu braku wyłomów w fortyfikacjach były one z góry skazane na niepowodzenie. Na pomoc garnizonowi Połocka wyruszyły z Wielkich Łuków znaczne siły moskiewskie pod wodzą kniaziów Wasyla Serebriannego i Iwana Prońskiego. Hetman Radziwiłł nie podjął z nimi walki. W dn. 4 października zwinął oblężenie i zarządził odwrót za Dźwinę.

Skupiając uwagę na Połocku, a później rozpuszczając wojsko, nie zadbał hetman litewski o należyte zabezpieczenie w załogę atakowanych już w lipcu Jezierzyszcz. W konsekwencji w październiku 1564 r. wyruszyły ze Smoleńska drogą przez Wieliż znaczniejsze siły moskiewskie dowodzone przez Jurija Tokmakowa, które połączyły się z oddziałem Kasajewicza, aktualnie niezatrudnionym po odstąpieniu Litwinów spod Połocka. Wskutek braku rozpoznania ze strony litewskiej i szybkiemu marszowi, nieprzyjaciel zaskoczył zarówno załogę w Jezierzyszczach, jak i Paca w Witebsku, który nie był już w stanie posłać odsieczy. 6-go listopada zamek podpalono, wskutek czego załoga zmuszona była opuścić umocnienia i próbując się przebić wyległa w pole. Otoczona i zaatakowana tu przez przeważające siły moskiewskie, po dzielnej obronie została prawie w całości wycięta przez bojarską jazdę. Zginął m.in. sam komendant Jezierzyszcz, polski rotmistrz spod dalekiej Łęczycy, Jan Dzierzaziński, a starosta Marcin Ostrowicki dostał się do niewoli. Oddziały moskiewskie zajęły całą włość jezierzyską i uświacką, przesuwając tym samym granice moskiewskie do linii Dźwiny i zagrażając bezpośrednio Witebskowi.

Fragment książki: Marek Plewczyński "Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom II. Lata 1548–1575" s. 183-187

"...W przewidywaniu zimowej ofensywy moskiewskiej Zygmunt August znów zarządził zbieranie się pospolitego ruszenia w Mińsku. Nakazał też umocnić pograniczne większe zamki: Suraż, Dryssę i Dzisnę nad Dżwiną oraz Dubrownę i Rudoml. Mniejsze gródki miały być spalone, by nie podzieliły losu Jezierzyszcz. Początkowo zamierzał król w okresie zimy jedynie się bronić, a dopiero wiosną następnego roku, po wzmocnieniu sił wojskowych, przejść do ofensywy. Ewidentnym błędem było więc przeprowadzenie na szeroką skalę zaciągów na ziemiach koronnych jesienią, skoro nie zamierzano ich użyć do działań zaczepnych, a jedynie utrzymywać na głębokim zapleczu kosztem wielkiego wysiłku finansowego państwa. Dopiero pod wpływem Radziwiłła Czarnego, obawiającego się rozejścia zdemoralizowanego bezczynnością żołnierza, Zygmunt August zmienił plany i postanowił wyprawić armię w głąb terytorium moskiewskiego jeszcze zimą. Służba ziemska i poczty pańskie zbierały się jednak opieszale i nie przejawiały większej ochoty do walki. [...] Rozbudowane o nowe zaciągi piechoty znaczne siły koronne, liczyły blisko 13 tys. żołnierzy (7750 jazdy i 5000 piechoty). Skład ich przedstawiał się następująco: jazda - grupa M. Sieniawskiego - 1500 koni stary zaciąg kwietniowy S. Leśniowolskiego - 2850 koni nowszy zaciąg czerwcowy - 2000 (?) koni najnowszy zaciąg wrześniowy - 1400 (?) koni razem - ok. 7750 koni piechota - stary zaciąg kwietniowy S. Leśniowolskiego - 2600 drabów nowszy zaciąg czerwcowy - 1000 (?) drabów najnowszy zaciąg wrześniowy - 1400 drabów razem - ok. 5000 drabów Wojska te rozłożone były po zamkach i na leżach zimowych w głębi kraju. Dopiero jednak po upomnieniach królewskich Leśniowolski wysłał na początku stycznia 1565 r. do zagrożonego Witebska 2 tys. żołnierzy pod dowództwem rotmistrza potocznego Mikołaja Potockiego dla obserwowania ruchów nieprzyjaciela. [...] Pozostałe oddziały polskie dopiero się przygotowywały do zajęcia nowych stanowisk w pobliżu Dryssy, Dzisny i Witebska. […] Dyscyplina wśród żołnierzy koronnych podupadła. Wskutek braku wypłat zaległego żołdu i niedostatku żywności rabowano miejscową ludność (zwłaszcza na Podlasiu). Coraz częściej zarówno pojedynczy żołnierze, jak i całe chorągwie, opuszczały szeregi wojska. Wiele oddziałów starego zaciągu (z lat 1562-1564) król musiał rozpuścić. W rezultacie na początku 1565 r. siły koronne na Litwie zmalały szybko do ok. 10 tys. żołnierzy.

W końcu stycznia 1565 r. kniaziowie Andrzej Kurbski i Bohusz Korecki wyprawili się przez Newel w ziemię wielkołucką. Dysponowali znacznymi siłami (jakoby 15 tys. jazdy), w tym oddziałami złożonymi z Tatarów litewskich i uchodźców moskiewskich. Nieliczną piechotą (500 drabów Aleksandra Gwagnina z Witebska) zablokowano Newel i ruszono na Wielkie Łuki. Dzięki dobrej znajomości terenu udało się Kurbskiemu otoczyć pułk moskiewski złożony z Tatarów kazańskich, zapędzić go na moczary rozciągające się na północ od Wielkich Łuków i zniszczyć. Wyprawa zimowa Kurbskiego nie przyniosła, poza spustoszeniem szerokiego pasa ziem moskiewskich, żadnych korzyści terytorialnych. Zachęcony powodzeniem kniaź począł nalegać, aby król powierzył mu 30-tysieczną armię, z którą zamierzał opanować Moskwę. Oddanie mu jednak dowództwa nad całą armią królewską, było dla Zygmunta Augusta pomysłem zgoła fantastycznym. Dogodny moment, w którym opozycja bojarska w Moskwie dysponowała siłą zbrojną, Kurbski cieszył się wśród niej znacznym autorytetem, a Iwan Groźny nie miał jeszcze swych opryczników, przeminął bezpowrotnie.

Do przeprowadzenia uderzeń na kierunkach pomocniczych i odwrócenia uwagi od głównej wyprawy litewskiej, król użył zaciężnych wojsk polskich. Zawiodła jednak synchronizacja działań i Polacy - zamiast wyprzedzić uderzenie Kurbskiego - wyruszyli z pozycji wyjściowych dopiero wówczas, gdy kniaź był już pod Wielkimi Łukami. Siły koronne zostały rozdzielone na dwa 2-3 tysięczne oddziały. Pierwszą grupą dowodził Stanisław Cikowski, który jako „wiceregent wojska polskiego w WKs. Litewskim" wydał w Bornie 14.11 przed wyruszeniem do Krasnego Horodka artykuły wojenne. […] Po otrzymaniu wiadomości o zwycięstwie Kurbskiego i spustoszeniu przez niego okolic Wielkich Łuków, Cikowski zrezygnował z marszu na północ i ruszył w przeciwnym kierunku, by następnie posuwając się na wschód przez Orszę i Dubrownę wtargnąć w granice moskiewskie i podejść pod Smoleńsk. Jego wojsko było jednak zbyt słabe, by móc oblegać tak potężną twierdzę. Polacy rozbili więc tylko, będące w okolicy, oddziały moskiewskie (przybyły one z Wielkich Łuków pod dowództwem Iwana Szujskiego i Iwana Szeremietiewa), wzięli 3 tys. jeńców i spalili przedmieścia Smoleńska. Następnie Cikowski pomaszerował w ziemię siewierską, złupił i spalił szereg włości (po Mglin?), po czym zawrócił z powrotem na Litwę. Jeszcze później, bo dopiero na początku marca wyruszył na północ oddział dowodzony przez podkomendnych zmarłego w lutym Stanisława Leśniowolskiego: Jakuba Secygniowskiego i Stanisława Górkę. Przeprawiwszy się przez Dźwinę dowódcy polscy zamierzali - zapewne przez zaskoczenie - zdobyć Krasnogródek (Krasny Horodek) moskiewski. Atak przeprowadzony 5 marca jednak nie udał się. Odparci od zamku ze stratą kilku zabitych, Polacy rozpuścili zagony, złupili i spalili okoliczne osady i wrócili na Litwę. Stacjonujący niedaleko Szadowa starosta żmudzki Jan Chodkiewicz ściągnął od kniazia Aleksandra Połubińskiego z Inflant część żołnierzy litewskich i tatarskich. Zamierzał dołączyć do Polaków pod Krasnogródkiem, ale stracił z nimi łączność. Zrezygnował więc z wyprawy i postanowił jedynie strzec przeprawy przez Dźwinę i osłaniać Żmudź przed ewentualnymi atakami moskiewskimi. Wyprawy te, przedsięwzięte przypuszczalnie siłami wyłącznie jazdy, przeobraziły się więc szybko w niszczące zagony i nie przyniosły zdobyczy terytorialnych. W dalszym ciągu brak było koncepcji użycia w walkach oblężniczych ok. 5 tys. piechoty koronnej i znacznej przecież liczby dział przetrzymywanych w Wilnie.

Z innych wypraw podjętych w 1565 r. odnotować należy ponowny zagon Filona Kmity na Poczep. Miasto zostało zniszczone i spalone, a w ręce litewskie dostały się znaczne łupy. Po pustoszącym ziemię siewierską rajdzie po Starodub, Kmita zawrócił z powrotem do Orszy. Współdziałający z nim wojewoda kijowski i marszałek ziemi wołyńskiej Konstanty Wasyl Ostrogski z tysięcznym zapewne oddziałem Kozaków grodowych dokonał wypadu pod Czernihów. Działania wojenne prowadzone rozproszonymi, głównie konnymi siłami, rwały się więc nie przynosząc widocznych efektów w postaci zdobytych zamków. Brakowało ogniowego wsparcia liczniejszej artylerii i piechoty. Nadal zawodziło naczelne dowództwo, współdziałanie sił polskich z litewskimi, rozpoznanie i łączność między poszczególnymi grupami wojska. Przede wszystkim jednak brakło jasnego i dopracowanego w szczegółach planu wojennego i konsekwencji w jego realizacji..."

Fragment książki: Marek Plewczyński "Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom II. Lata 1548–1575" s. 187-190

"...Gotówki na wypłatę bieżącego żołdu dla polskich zaciężnych nadal jednak brakowało. Z trudem udało się królowi uprosić w sierpniu dowódców koronnych, by na pieniądze jeszcze poczekali. Przygotowania wojenne Litwy nie wykroczyły poza etap zbierania się pospolitego ruszenia pod Rakowem w pobliżu Mińska. Na opieszałych, wprost niezaradnych działaniach organizacyjnych minęło lato. W rezultacie Zygmunt August zmuszony był 16 października rozpuścić szlachtę do domów. Nowe widoki na zawarcie rozejmu z Moskwą utwierdzały go w niechęci do podejmowania działań zbrojnych.

W końcu 1565 roku doszło po dłuższej przerwie do poważniejszych starć na terenie Inflant. W grudniu Kettler z wojskiem niemieckim podjął nieudaną ofensywę na Dorpat. Twierdzę tę oblegał mało energicznie i nieudolnie, po czym, nieuczyniwszy miastu żadnych szkód, zawrócił z powrotem. W czasie odwrotu był atakowany przez oddziały moskiewskie, a wielu żołnierzy niemieckich dostało się do niewoli. Wskutek intryg i zażaleń szlachty inflanckiej został Ketler wkrótce pozbawiony urzędu administratora kraju, a jego miejsce zajął starosta żmudzki Jan Chodkiewicz. Lepiej nieco powiodło się dowódcom polskim i litewskim. Gdy wojska moskiewskie oblegały Helmet i Karkus, będący w służbie litewskiej kniaź siewierski Bolko i starosta brasławski Jerzy Ościk nadeszli z odsieczą i odparli nieprzyjaciela od tych zamków. W 1565 r. liczne sukcesy w Inflantach odniósł polski rotmistrz Maciej Dembiński. Dowodząc załogą Ronnenburga pobił m.in. oddział moskiewski pod Hadzlem, a następnie spalił zamki nieprzyjacielskie Rakobor i Afelin. Do poważniejszych rozstrzygnięć na froncie inflanckim, podobnie jak litewskim, wówczas jednak nie doszło.

Rokowania pokojowe prowadzone przez panów litewskich i bojarów moskiewskich doprowadziły jedynie do zawarcia rozejmu na okres jednego roku do stycznia 1567 r. Kończył się trzeci okres wojny z Moskwą toczonej za ostatniego Jagiellona. Mimo znacznej, bo sięgającej 16 tys. żołnierzy pomocy Korony, wypadów kawalerii (6 większych zagonów) i 10 zwycięstw w polu, Litwa nie przejęła inicjatywy bojowej i nadal się jedynie broniła. Hajdy jazdy i zwycięskie starcia powstrzymały Moskwę od organizowania niszczycielskich najazdów na ziemie litewskie, ale - w przeciwieństwie do frontu inflanckiego - działania oblężnicze na pograniczu litewsko-moskiewskim kończyły się niepowodzeniami. Stracono Połock (II 1563), Jezierzyszcze (XI 1564) i bez skutku oblegano 5 twierdz będących w rękach moskiewskich (Wieliż, Połock, Smoleńsk, Krasny Horodolc, Dorpat). Sytuacja była niewyjaśniona i zanosiło się na dalsze przewlekanie wojny. Z jednej strony Polska i Litwa nie mogły przyjąć warunków stawianych przez Iwana Groźnego, a równających się kapitulacji, z drugiej zaś strony sytuacja po zdobyciu Połocka była dla cara zbyt korzystna, by można się było spodziewać ustępstw z jego strony. Rokowania pokojowe były dla niego tylko przykrywką dla zdławienia opozycji, uporządkowania wewnętrznego państwa i dalszych intensywnych przygotowań wojennych. Zygmunt August tracił okazję rozstrzygnięcia sporu środkami militarnymi w najdogodniejszym dla siebie okresie..."

Fragment książki: Marek Plewczyński "Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom II. Lata 1548–1575" s. 191-192

"...Okres rozejmu 1566 r. Moskwa wykorzystała do umocnienia się na granicach litewskich. Stosowała swą ulubioną taktykę budowania zamków na spornych terenach. Jak pisał nuncjusz G. F. Commendone „upatrzywszy naprzód miejsce dogodne do obwarowania, ścinając w dalekich lasach mnóstwo drzew przydatnych (...), które obrobiwszy i pozaznaczywszy spuszczają z wodą, a gdy ta przypływa do swego miejsca, wyciągając na ląd i podług znaków na każdym drzewie, jedno przy drugim w ziemie wbijają...". Warownie drewniano - ziemne wznoszono w tajemnicy i tak szybko, tak skutecznie potrafiono ich bronić, że Litwini dowiadując się o nich zbyt późno, czuli się wobec takiego sposobu prowadzenia walki zupełnie bezradni. Tylko w ciągu dwóch lat (1566-1567) wojska moskiewskie wybudowały sześć zamków na pograniczu i wdarły się tym sposobem w głąb terytorium litewskiego bez konieczności toczenia walk w polu na ok. 60 km. W lipcu 1566 r. wzniesiono zamek Uświat w pasie leśnym pomiędzy Jezierzyszczami a Wieliżem, 40 km od litewskiego Suraża nad Dźwiną. W grudniu tego roku postawiono zamek Sokół nad Dryssą przy ujściu do niej Niszczy, 30 km od litewskiej Dzisny. Wreszcie przenieśli się Rosjanie na lewy brzeg granicznej Dźwiny, przełamując w ten sposób linię obronną tej rzeki. Przy ujściu Uły do Dźwiny, tam gdzie jeszcze dwa lata temu rozkładał się obozem Leśniowolski, teraz pobudowali zamek Ułę. Górując nad Litwą w budowie i obronie fortyfikacji, umacniała więc Moskwa konsekwentnie swą przewagę w walce pozycyjnej, która powoli zastępowała rozejm 1566 r. [...]

Wiosną 1567 r. Iwan Groźny wzmógł akcję budowania nowych zameczków na pograniczu litewskim. W kwietniu 1567 r. do Wilna napływały wieści o zbieraniu się oddziałów moskiewskich nad rzeką Ułą w celu budowania warowni w Czaśnikach oraz nad rzeczką Sorycą, blisko 30 km od Witebska. Jednocześnie dowódcy moskiewscy rozpoznawali teren nad rzeką Turowlą (20 km na południe od Połocka) planując tam budowę kolejnego zamku. Moskwa wyraźnie dążyła do rozszerzenia przyczółka uławskiego na lewym brzegu Dźwiny, przez co zabezpieczała sobie Połock od południa na kierunku Mińsk - Borysów, a jednocześnie odcinała Witebsk, któremu pozostawało jedyne połączenie z Litwą przez południowy szlak na Orszę. Stąd też w kwietniu Chodkiewicz przydzielił po kilkuset kozaków grodowych Konstantemu Wiśniowieckiemu i Marcinowi Jacyniczowi, wysłał ich do Czaśnik i nad Sorycę, a Gwagninowie otrzymali polecenia prowadzenia dalszych prac fortyfikacyjnych w Witebsku. Rotmistrze litewscy zapuszczając się na prawą stronę Dźwiny w pobliże Sitna znieśli 300-konny podjazd moskiewski, zdobyli lalka działek, 120 hakownic oraz transport kul i prochu.

Hetman dworny Sanguszko snuł plany budowy wzorem moskiewskim szeregu warowni w miejscach zagrożonych przez nieprzyjaciela. Z polecenia królewskiego miał już przystąpić do budowy zamku Sorycy, ale wraz z Konstantym Wiśniowieckim proponował też dodatkowo zbudować zamek na Turowli. Powstrzymałoby to rozszerzanie się przyczółku moskiewskiego na lewym brzegu Dźwiny, odcięłoby Ułę od dowozu żywności, a w konsekwencji doprowadzić by mogło do opanowania tego zamku i wyparcia oddziałów moskiewskich za rzekę. Wzniesiono jednak tylko zamek w Krywinie (koło Witebska), do którego posłano z Borysowa 4 lekkie działka, 60 hakownic z Wilna, 200 rusznic, kule, proch i ołów. Plany energicznego i przedsiębiorczego Sanguszki nie zyskały aprobaty hetmana wielkiego Chodkiewicza, który uważał, że należy najpierw umocnić Dryssę, Woroniec, Lepel, Czaśniki i Sorycę. W ten sposób ostrożny Chodkiewicz cofał się na choć szczelną, to jednak już drugą linię obrony, oddając w ręce nieprzyjaciela obszerny trójkąt terytorium litewskiego pomiędzy Połockiem, Dźwiną i traktem czaśnickim. Nie tylko zresztą w tym punkcie planu wojennego dochodziło do sporów hetmana wielkiego z dwornym. Sanguszko świadomie przyjmował narzucony przez Moskwę sposób walki pozycyjnej. Chodkiewicz, wychowany w starej szkole radziwiłłowskiej, był zwolennikiem wyprowadzenia w pole całej armii z królem na czele, która po walnym zwycięstwie w polu zmusiłaby zamld moskiewskie do kapitulacji. U obu zresztą hetmanów widoczny był brak jasno określonego głównego celu strategicznego działań, którym na tym odcinku frontu mógł być tylko Połock. Koniecznym więc było zorganizowanie licznej, nierozproszonej armii polsko-litewskiej. Senat koronny odniósł się jednak negatywnie do udzielenia wydatniejszej pomocy Litwie, rozdrażniony niechętną postawą magnatów litewskich do zawarcia ściślejszej unii polsko-litewskiej. Jeśliby król wyruszył osobiście na wyprawę przeciwko Moskwie, to senatorzy zgadzali się jedynie na wyasygnowanie odpowiedniej kwoty na przydzielenie mu dla ochrony oddziału wojska koronnego. W rezultacie na Litwie i w Inflantach w latach 1567-1568 służyło zaledwie 1000-1500 żołnierzy polskich. Niezależnie od tych sił zaciężnych rozbudowano koronne wojsko nadworne króla do 2400 jazdy. Zygmunt August wyznaczył popis w Bielsku lub Brześciu na dzień l.V 1567 r. Wojska litewskie zebrać się miały w ciągu maja w Mołodecznie. Centralnie położone miejsce koncentracji nie wskazywało jeszcze, w jakim kierunku ruszy główne uderzenie - na Smoleńsk czy Połock. Mobilizacja litewska przebiegała jednak tak powoli, że większość chorągwi stanęła w Mołodecznie dopiero na początku października.

"...Wywiad litewski i rabunkowe wyprawy kozaków witebskich Biruli i Sewriuka dostarczyły wiadomości o koncentracji znacznych sił moskiewskich w Połocku i Ule. W związku z tym Chodkiewicz wypełniając polecenie królewskie, nakazał w czerwcu 1567 r. Sanguszce obsadzić Czaśniki. Po przybyciu na miejsce hetman dworny stwierdził, że rzeczywiście 8-tysięczna armia moskiewska przeprawiła się pod Ułą przez Dźwinę i rozłożyła się obozem na uroczysku Susza, zaledwie 27 km na północ od Czaśnik. W wojsku tym dowodzonym przez Piotra Serebriannego znalazł się silny oddział tatarski Amurata. Dalsze rozpoznanie przyniosło wiadomości, że dowódca moskiewski Jurij Tokmakow z wydzielonym oddziałem rozpoczął budowę zamku Kopje na wyspie jeziora Susza. Celem tej akcji było przede wszystkim odcięcie Witebska od traktu prowadzącego na zachód do Czaśnik. Prace fortyfikacyjne osłaniane były przez rozmieszczone w odległości ok. 5 km główne siły moskiewskie. Warownia została szybko wzniesiona i wyposażona w broń (m.in. 17 dział) i żywność. Jedynym więc sposobem na wyparcie Rosjan było uderzenie na grupę Serebriannego.

Fragment książki: Marek Plewczyński "Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom II. Lata 1548–1575" s. 192-195

"...Jak zwykle jednak - poza znaczeniem psychologicznym - nie miało zwycięstwo pod Czaśnikami realnych następstw w postaci korzyści terytorialnych. Sanguszko nie uderzył natychmiast na Suszę, ani też Tokmakow tam się umacniający, nie wycofał się sam na wiadomość o klęsce Serebriannego. Zygmunt August w liście do hetmana dwornego rozkazał wprawdzie akcję kontynuować. Jeśli nie udałoby się Tokmakowa wyrzucić z wyspy, to Sanguszko miał go zablokować odcinając komunikację, uniemożliwiając dosyłanie żołnierzy, żywności i sprzętu. Polecił też król Chodkiewiczowi, by jak najszybciej dostarczył Sanguszce posiłki oraz działa z Borysowa i Lepią. Hetman wielki litewski, niechętny swemu zięciowi, zazdroszczący mu sukcesów i powodzenia, postępował jednak bardzo opieszale. Dzięki temu Tokmakow zyskał czas na dalsze umocnienie się na Suszy. Wskutek obronnego położenia na wyspie (obwód jeziora miał ok. 12 km długości) zamek mógł być zmuszony do poddania się jedynie przez blokadę. Ta jednak wymagała znaczniejszych sił i środków niż te, którymi dysponował Sanguszko i o które daremnie prosił Chodkiewicza.

Po zerwaniu rokowań litewsko-moskiewskich w Grodnie (17. VIII 1567), ruszyła z Uły na odsiecz Suszy 6-tysięczna armia moskiewska dowodzona przez Josifa Szczerbatego i Jurija Boratyńskiego. W jej skład wchodziło 3 tys. Tatarów i Czeremisów, 400 strzelców oraz „pososzni" chłopi wiozący żywność i przeznaczeni do prac fortyfikacyjnych. Sanguszko, po dokonaniu rozpoznania maszerującego przeciwnika, zaatakował go znienacka w pobliżu Suszy (uroczysko jeziora Poło). W bitwie stoczonej 23 sierpnia wojsko moskiewskie zostało rozbite przez liczący 3100 żołnierzy oddział litewski. Natarcie rozpoczęła straż przednia złożona z 200 Tatarów litewskich chorążego bahryńskiego kniazia Sejtmancera Kasymowicza. […] Przypuszczalnie z dowodzonymi przez Sagit murzę Tatarami moskiewskimi i Czeremisami starły się polskie dwie roty piesze Dymitrowskiego i Rusieckiego, ale z powodu ścisku bitewnego trudno im było użyć broni palnej. Rozproszonych drabów hetman wsparł wydzieloną z chorągwi jazdą kozacką (269 koni) pod dowództwem pięciu poruczników, następnie siedmioma chorągwiami (1000 koni), wreszcie ruszył huf walny pod komendą samego Sanguszki złożony z ośmiu chorągwi (1130 koni).W rezultacie „gdy kozacy ratowali straż, prędko im posiłek przypadł od tych ludzi sprawionych, sparli Moskwę zajuszoną na straży, poczęła sprośnie tyłu podawać (...)". Umiejętne uszykowanie wojska, stopniowe wprowadzanie do walki dalszych rzutów jazdy i zachowanie odwodu do momentu rozstrzygającego ataku na osamotnionych już, słabo uzbrojonych i wyszkolonych ludzi „pososznych", dało oczekiwane rezultaty. Zginęło 900 żołnierzy nieprzyjacielskich i znaczna liczba chłopów. Obaj wojewodowie, Szczerbaty i Boratyński, wraz z 80-ma znaczniejszymi bojarami dostali się do niewoli litewskiej. Straty własne Sanguszki wyniosły jedynie 3 zabitych i 30 rannych. Zdobyto 1300 wozów załadowanych czterema dzwonami, prochem, amunicją, bronią palną, sprzętem i żywnością przeznaczonymi dla załogi Suszy. Spodziewano się po tym sukcesie, że Tokmakow pozbawiony teraz pomocy i otoczony przez Litwinów musi się poddać. Stało się inaczej. W końcu września Serebrianny wrócił z nowym wojskiem, przedarł się przez blokadę i połączywszy się z załogą Suszy zamierzał nawet uderzyć na Lepel. W tej sytuacji Sanguszko zwinął obóz i pomaszerował w listopadzie pod Radoszkowice do Lebiedziewa, gdzie gromadziła się armia królewska..."

Fragment książki: Marek Plewczyński "Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom II. Lata 1548–1575" s. 196-197

Tymczasem Iwan Groźny ściągnął w październiku znaczne siły do Wielkich Łuków i osobiście przybył do Nowogrodu Wielkiego, by poprowadzić wyprawę na Inflanty. Na odbytej naradzie wojennej wzięto jednak pod uwagę ujemne strony takiego przedsięwzięcia. Wprawdzie obszar ten pozbawiony był większych sił królewskich, a układ ze Szwecją stwarzał korzystne możliwości współpracy, to jednak koncentracja armii litewskiej pod Mińskiem groziła uderzeniem na Smoleńsk lub Połock. Ostatnie klęski pod Czaśnilcami i Suszą wskazywały, że przeciwnika nie można lekceważyć. Dochodziły i dodatkowe czynniki: zły stan dróg, brak żywności w spustoszonym kraju, dezercja żołnierzy, wreszcie wykryty spisek bojarów. W rezultacie postanowiono, by car wrócił do Moskwy, a wojewodowie w Wielkich Łukach i Toropcu czekali na dalszy rozwój wypadków.

Na podstawie uchwał sejmu grodzieńskiego zaciąg litewski objąć miał 6 tys. jazdy i 4 tys. piechoty. Zygmunt August za pożyczki pod zastaw dóbr zwerbował dodatkowo 6470 jazdy i 950 piechoty. Po przeszło miesięcznym postoju między Mołodecznem a Lebiedziewem, odbył się w pobliskich Radoszkowicach 28.XI 1567 r. popis armii królewskiej. Wykazał on 30 tys. służby ziemskiej, 12 tys. jazdy i piechoty zaciężnej króla (w tym 2400 polskiej jazdy nadwornej dowodzonej przez Stanisława Zamoyskiego) oraz 4 tys. jazdy i 1 tys. piechoty zaciężnej przy służbie ziemskiej. W sumie siły królewskie pod Radoszkowicami liczyły 47 tys. żołnierzy (ok. 40 tys. jazdy i 7 tys. piechoty). Była to jak dotąd największa siła zbrojna litewska zebrana nie tylko w wojnach z Moskwą, ale i w historii Wielkiego Księstwa. Artyleria składała się ze stu kilkunastu dział, z których 95 było królewskich, a pozostałe należały do kniaziów ruskich. M.in. wojewoda kijowski Konstanty Wasyl Ostrogski przywiódł ze swym pocztem liczącym 200 konnych i 100 pieszych kilkanaście dział. Były wśród nich sztuki oblężnicze, polowe i przeznaczone do miotania ognistych pocisków.

Koncentrując potężną armię na pozycji wyjściowej w Radoszkowicach, król zamierzał osobiście poprowadzić ofensywę przeciw Moskwie. Tak wielkie - dotąd niespotykane - ilości artylerii zgromadzone w wojsku królewskim wskazywały, że głównym celem wyprawy będzie oblężenie twierdz nieprzyjacielskich. Król nie podjął zapewne jeszcze wówczas ostatecznej decyzji, co do kierunku działań. Fakt, że koncentracji dokonano w Radoszkowicach, a nie w Świrze (skąd przez Głębokie do Połocka było bliżej i dogodniej), przemawiałby bardziej za smoleńskim kierunkiem uderzenia. Najprostsza droga na Moskwę prowadziła właśnie przez Smoleńsk, co wskazuje, że król poważnie liczył się z opozycją bojarską i możliwością przejęcia tronu carskiego. Bliższe plany operacyjne Zygmunt August uzależniał nie tylko od sytuacji wewnętrznej w państwie moskiewskim, ale i od wielkości poparcia ze strony Korony. Wyprawa radoszkowicka rzeczywiście przyspieszyła unię polsko-litewską. Gdy posłowie koronni domagali się unii jako warunku pomocy wojskowej dla Litwy, zebrana na sejmie obozowym w Mołodecznie szlachta litewska zażądała 25 października wspólnego z Koroną sejmu. Pod jej naciskiem na wspólne obrady, na temat unii, zgodziła się i litewska opozycja magnacka. Wsparcie ze strony piechoty zaciężnej z Polski stawało się więc realne, tym bardziej że sejm koronny uchwalił pobór w wysokości 20 groszy z łanu. Zawiodła jednak druga część planu politycznego ostatniego Jagiellona. Strona litewska zwróciła się ze spóźnionym wezwaniem do głównych przywódców ziemszczyzny w Moskwie. Cały jednak plan przewidujący bunt bojarów, pojmanie Iwana Groźnego, osadzenie na tronie moskiewskim księcia Włodzimierza starickiego lub oddania kraju pod władzę króla polskiego - załamał się. Spisek został wykryty i car przystąpił do okrutnych prześladowań swych przeciwników. Wychodźćtwo rosyjskie w latach 60-tych stwarzało możliwość powołania większych zaciągów moskiewskich w charakterze sił posiłkowych, ale kwestii tej nie udało się dotąd Litwinom rozwiązać od strony politycznej. Obecne uaktywnienie polityki jagiellońskiej na tym odcinku nastąpiło zbyt późno i nie zostało wsparte znaczącymi sukcesami militarnymi w toczącej się wojnie.

Związany rozbijaniem spisku bojarskiego Iwan Groźny nie miał zamiaru wysyłać armie w pole. Grał na zwłokę i licząc na wyczerpanie finansowe przeciwnika oraz zbliżającą się, a niedogodną dla Litwinów porę zimową, ograniczył się jedynie do umacniania pogranicznych zamków. Zygmunt August zaś, oczekując buntu bojarów, zrezygnował z przejęcia inicjatywy strategicznej i czekał bezczynnie na rozwój sytuacji w Moskwie. Spóźnione i nieaktualne już pogłoski rozsiewane przez Iwana o zamierzonych jednoczesnych uderzeniach wojsk moskiewskich na Wilno i Rygę, miały wpływ na opracowany w II poł. listopada 1567 r. w Lebiedziewie plan działań wojennych. W trosce o los Litwy i Inflant w wypadku ataku nieprzyjacielskiego ze strony Wielkich Łuków lub Pskowa, postanowiono utworzyć silny odwód (12 tys. żołnierzy z większą częścią artylerii) pod dowództwem Jana Chodkiewicza, który pozostałby przy królu pod Mińskiem. Druga część wojska (35 tys. ludzi z resztą artylerii) miała ruszyć pod wodzą Grzegorza Chodkiewicza ustalonym wcześniej szlakiem, licząc się z obleganiem zamków i z ewentualnością stoczenia walnej bitwy polowej. Gdy z biegiem dni coraz bardziej przekonywano się, że ofensywa moskiewska nie nastąpi, król wysłał na początku grudnia hetmana wielkiego do Borysowa (80 km od Mińska). Sam zaś z resztą wojska przesunął się do odległego o 60 km na południe Kojdanowa. Zrezygnował tym samym z osłaniania szlaku połocko-wileńskiego na rzecz ewentualnego ubezpieczania nad Berezyną pochodu Chodkiewicza na Smoleńsk lub też rozważał pochód do Rzeczycy mając wg A. Lubieńskiego „niejakie porozumienie z Pany moskiewskimi w siewierskiej ziemi". Poza granice moskiewskie wyprawiła się jednak jedynie załoga Witebska. Birula ze swoimi Kozakami (około 400 koni), wzmocniony rotą piechoty polskiej Aleksandra Gwagnina (około 200 drabów), ruszył wzdłuż Dźwiny przez Suraż na wschód. Pod Sitnem pobił konwój moskiewski liczący 300 żołnierzy, zdobył kilka działek, 120 hakownic, zapasy prochu i amunicji. Dnia 12 grudnia podszedł pod Wieliż i rozbił spieszący mu naprzeciw oddział moskiewski Piotra Hołowina, pozostawił dla blokady zamku piechotę Gwagnina, a sam z jazdą kozacką puścił się w głąb nieprzyjacielskiego kraju aż po Białą. Szereg włości zostało wówczas złupionych i spalonych, zwłaszcza w okolicy Uświatu i Wieliża. Nie można wykluczyć, że Birula zdobył informacje dotyczące wykrycia przez cara kolejnego spisku bojarskiego. Przebywający w Połocku koniuszy Czeladnin wydał bowiem Iwanowi IV szpiega litewskiego, który wręczył mu tajne listy od króla. W Rodoszlcowicach Zygmunt August zwołał przed 12 grudnia naradę wojenną, po czym skierował się przez Mińsk do Kojdanowa, gdzie przybył 22 grudnia. Spędziwszy tam Święta Bożego Narodzenia, stracił ochotę do dalszego przebywania w obozie wojskowym i odjechał do Grodna.

Fragment książki: Marek Plewczyński "Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom II. Lata 1548–1575" s. 197-200

Nadzieje na bunt „ziemszczyzny" się rozwiały, trudności w zaopatrzeniu olbrzymiej armii rosły, a zimowa pora nie sprzyjała działaniom wojennym. Część szlachty, nie zetknąwszy się nawet z wrogiem, rozjechała się do domów. Przez bezczynność, rozdzielenie i unieruchomienie armii zmarnowano - nie pierwszy już raz - olbrzymi wysiłek organizacyjny i finansowy państwa. Dopiero na początku stycznia 1568 r. pchnął król drogą przez Czaśniki pozostałe wojsko z artylerią na zdobycie Uły. Nie tylko więc zrezygnował z kierunku smoleńskiego na rzecz połockiego, ale znacznie też ograniczył cele operacyjne wyprawy. Nie zdecydowano się bowiem na bezpośrednie uderzenie na Połock, oblężenie lub blokadę tej podstawy działań zaczepnych Moskwy. Dowódcą armii monarcha mianował hetmana inflanckiego Jana Chodkiewicza, człowieka nie posiadającego dotąd zbytnich zasług wojennych. Ten kolejny błąd w polityce personalnej ostatniego Jagiellona, spowodowany zapewne intrygami i zawiściami w otoczeniu królewskim, odbił się na niepowodzeniu całej wyprawy.

Znaczną aktywność wykazał natomiast w styczniu wojewoda witebski Stanisław Pac. Jego Kozacy dokonywali kolejnych wypadów pod Uświat i Wieliż. Najpierw zaatakowali 5 stycznia Wieliż. Miasto lub jego część zostało spalone. Zadano też znaczne straty załodze tamtejszego zamku, usiłującej odeprzeć napastników. Kozacy wycofali się następnie do Suraża, który stał się dla nich bazą wypadową do dalszych akcji. Dnia 17 stycznia uderzyli na Uświat, gdzie poważnie uszkodzili umocnienia i zdobyli bogate łupy. Dnia 28 stycznia ponownie zaatakowali Wieliż i spalili tamtejszy posad. Wreszcie 29 stycznia wyprawiając się pod Uświat zniszczyli domy pod zamkiem.

Spodziewając się ofensywy litewskiej i niepokojone akcjami kozackimi, wojska moskiewskie wycofały się z Suszy. W fortecy na wyspie pozostała tylko nieliczna załoga, która bez walki poddała się Litwinom..."

Fragment książki: Marek Plewczyński "Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom II. Lata 1548–1575" s. 200-201

"...Wiosną 1568 r. wskutek braku pieniędzy na żołd armia Chodkiewicza rozpadła się. Sanguszce nie pozostawało już nic innego, jak tylko skupić się na fortyfikowaniu pogranicznych zamków: Dryssy, Worońca, Lepla, Krzywina, Łukomli, Czaśnilc. Te umocnione punkty położone w głębi linii obronnej Litwy wymagały jednak licznych załóg, artylerii, amunicji i zapasów żywności. Nie zabezpieczały też przed dalszym umacnianiem się Moskwy po lewej stronie Dźwiny. Podstawą działań nieprzyjaciela był Połock, gdzie gromadzono odpowiednie zapasy i skąd wysyłano podjazdy rozpoznające miejsca pod budowę zamków oraz całe ekspedycje budowlane z gotowymi materiałami, sprzętem, robotnikami i strażą do osłony prac. W ten sposób w maju dowódcy moskiewscy zbudowali nowy zamek przy drodze do Czaśnik - Turowlę. Jedynie rotmistrzowi Jerzemu Zenowiczowi udało się rozbić kilkutysięczny oddział moskiewski w pobliżu Lepla. Z większych wypadów litewskich odnotować należy wyprawę starosty orszańskiego Filona Kmity. Zebrał on 4-tysięczny oddział z pogranicznych załóg i wyruszył pod Smoleńsk. Rozbił znaczny oddział nieprzyjacielski, który wyruszył przeciwko niemu z twierdzy i wziął do niewoli kilku znaczniejszych dowódców moskiewskich. Przeciwnik nie śmiał odtąd opuszczać Smoleńska, co wykorzystał Kmita do złupienia okolicznych ziem na przestrzeni ok. 100 km. Zarówno Kmita pod Smoleńskiem, jak i przed kilkoma miesiącami Birula pod Wieliżem udowodnili, że wywabienie załogi w pole, rozbicie go i zamknięcie nieprzyjaciela w zamku, umożliwia swobodne pustoszenie okolicznych ziem. Taki sposób walki nie zapewniał jednak zdobywania terenu na stałe.

Fragment książki: Marek Plewczyński "Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom II. Lata 1548–1575" s. 203

"...Tymczasem 29 września, a więc już w tydzień po zdobyciu Uły, liczne wojsko moskiewskie dowodzone przez Szeremetiewa, wsparte przez 6 tys. Tatarów nogajskich, obległo Witebsk. Nieprzyjaciel podpalił zabudowania miejskie i atakował sam zamek, w którym schronili się mieszczanie. Kierujący obroną twierdzy wojewoda witebski Stanisław Pac zdołał przeszkodzić w próbach podpalenia zamku, a następnie śmiałym wypadem odparł atakującego przeciwnika. Po trzydniowym oblężeniu wojska moskiewsko-tatarskie, na wiadomość rozpuszczoną przez Paca o nadchodzącym z odsieczą Sanguszce, odstąpiły od Witebska i wycofały się ścigani przez jazdę kozacką. Dn. 17.1 1569 r. Litwini odnieśli nowy sukces - kozacka załoga Witebska dowodzona przez Birulę spaliła Uświat.

Potężny w poprzednich latach nacisk moskiewski znacznie osłabł. Iwan Grożny nie wysyłał już kilkudziesięciotysięcznych armii na podbój Litwy, Złożyło się na to szereg czynników, spośród których ogólne wyczerpanie wojną, sytuacja wewnętrzna w państwie moskiewskim i uaktywnienie się obrony litewskiej należały do najważniejszych. Nowe dowództwo litewskie (Sanguszko, Pac, Kmita), potrafiło nie tylko zwyciężać w polu, ale i skutecznie bronić zamków Szczególnie udana była obrona pozycyjna prowadzona w oparciu o kordon zamków blokujących Połock i oddalonych od siebie o 20-30 km, tzn. 1-2 dni marszu. Ruchomy odwód - trzy kilkutysięczne oddziały jazdy operujące z Czaśnik, Orszy i Witebska, wsparte piechotą, zdolne były nie tylko likwidować grupy moskiewskie wchodzące na tereny litewskie, ale przeprowadzały również głęboko sięgające zagony i zaskakujące ataki na nieprzyjacielskie zamki. Do widocznych, choć mało znaczących w skali całej wojny sukcesów litewskich w ostatnich miesiącach, przyczyniła się też coraz wyraźniejsza przewaga zaciężnej wojskowości litewskiej nad moskiewską, szczególnie w zakresie organizacji, wyszkolenia i uzbrojenia jazdy. Husaria litewska wzorem polskim uzbraja się w tym czasie w broń palną krótką (pistolety), odrzuca stopniowo tarcze, coraz częściej kaftanowe zbroje strzelcze i kolczugi zastępuje płytowymi półzbrojkami i szyszakami. Upowszechnia się jazda kozacka zbrojna w łuki, rohatyny i kolczugi, a wykorzystująca wzorce walki Kozaków niżowych i grodowych. Piechota polska, litewska i kozacka uzbraja się w coraz nowsze i skuteczniejsze rodzaje broni palnej (rusznice, arkebuzy, hakownice), a kwalifikacjami i doświadczeniem w walkach oblężniczych dorównuje moskiewskim strzelcom.

Fragment książki: Marek Plewczyński "Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom II. Lata 1548–1575" s. 206-208

Śmierć króla Szwecji Eryka XIV (1568), którego zastąpił na tronie brat Jan III żonaty z Katarzyną Jagiellonką, doprowadziła do odwrócenia przymierzy w toczącej się wojnie północnej. Dania porozumiała się z Moskwą na temat podziału Inflant, w których miano wykroić lenne księstwo pod zwierzchnictwem moskiewskim dla królewicza duńskiego Magnusa. Popieranie „żeglugi narewskiej" leżało w interesie Duńczyków. Wrogo odnosili się oni do poczynań polskiej floty wojennej i prób usamodzielnienia się polskiego handlu morskiego. Stąd wynikł konflikt króla duńskiego Fryderyka II z Zygmuntem Augustem, a flota duńska zwalczała polskie okręty na morzu. Państwo polsko-litewskie sprzymierzyło się w tej sytuacji z wrogiem Danii - Szwecją, która posiadając Finlandię toczy teraz boje z Moskwą o Ingrię. Zygmunt August obiecywał pomoc Janowi III przeciwko Iwanowi - w razie ataku cara na Inflanty - oczekiwał jej również od szwagra.

Zmiana konfiguracji politycznej nad Bałtykiem prowadziła do przeniesienia głównego wysiłku zbrojnego do Inflant, ale również i na tym terenie walki powoli zamierały. Największą aktywność wykazywał tam wówczas nie hetman inflancki Jan Chodkiewicz, lecz starosta wolmarski i komendant trykacki, kniaź Aleksander Połubiński. Na początku 1569 r., na czele niewielkiego oddziału, podjął jedyną wówczas zaczepną wyprawę z Wolmaru na moskiewski Izborsk, leżący 30 km na południowy-zachód od Pskowa. Dnia 11 stycznia po brawurowym i zaskakującym ataku zamek został zdobyty. Wziętych do niewoli żołnierzy moskiewskich wraz z wojewodą Afanasjewem Naszczokinem, zaufanym doradcą cara, Połubiński odesłał do króla. Zdobycie Izborska otwierało drogę na Psków, Marienburg i inne zamki obsadzone przez wojska moskiewskie. Połubiński prosił więc Zygmunta Augusta o posiłki w celu kontynuowania ofensywy, pustosząc tymczasem okolice samego Pskowa. Pomocy jednak nie otrzymał, a pozostawiona przez niego w Izborsku szczupła załoga polska (160 żołnierzy) pod dowództwem rotmistrza Piotra Kazimierskiego musiała się poddać wojskom moskiewskim po czteromiesięcznym oblężeniu. Polski rotmistrz wraz z towarzyszami został wzięty do niewoli.

Pod koniec lipca 1569 r. Zygmunt August przedstawił posłom koronnym plan wysłania do Inflant 4 tys. jazdy i 2 tys. piechoty zaciężnej. Sejm lubelski przyjął uchwały poborowe, dzięki którym można było zaciągnąć nowe oddziały przeznaczone na załogi w zamkach litewskich i inflanckich. Na jesieni zakończono rozmieszczanie rot zaciężnych. Polskie załogi obsadziły głównie zamki w zachodniej części królewskich Inflant. Na Litwie roty koronne osadzone zostały przede wszystkim po zamkach ziemi połockiej i witebskiej, natomiast litewskie w mścisławskiej. Na szlaku prowadzącym z Połocka do Czaśnik nadal trwały wysiłki obu walczących stron mające na celu budowę zamków paraliżujących wojenną komunikację. Gdy np. w grudniu 1569 r. Moskwa zamierzała wznieść warownię nad jeziorem Ciotszą, król polecił Sanguszce ubiec Rosjan i zbudować na południowym brzegu tego jeziora, na uroczysku zwanym Kopija, zamek Gródek.

Zagrożenie ze strony Moskwy miało istotny wpływ na zawarcie unii polsko-litewskiej (LVII 1569 r.). Biskup kujawski Stanisław Karnkowski trafnie przewidywał, że gdy unia zostanie zawarta „tedy i nieprzyjaciel mało co mu serca nie upadnie, gdyż on tej uniej zawżdy się obawiał". Do zmiękczenia stanowiska Iwana Groźnego przyczyniły się też i inne czynniki: udane akcje polsko-litewskie na ziemie moskiewskie, obawy Moskwy przed prowadzeniem działań w otwartym polu, coraz większe trudności w budowaniu przez nią nowych zamków, przygotowania wojenne Szwecji, Turcji i Krymu. Gdy więc w końcu 1569 r. król polski wysłał do cara poselstwo, ten zgodził się na trzyletni rozejm podpisany na początku lipca 1570 r. W tym też roku na zjeździe w Szczecinie doszło do pokoju pomiędzy Szwecję i Danią. Żądania posłów polskich były wymierzone w Moskwę dotyczyły zakazu „żeglugi norweskiej" i uznania praw Rzeczypospolitej do całych Inflant. W Szczecinie jednak polsko-litewskie nadzieje dotyczące praw morskich nie zostały spełnione. Inflanty wyszły z I wojny północnej podzielone na pięć części:

1. północno-wschodnią z Dorpatem, Narwą, Marienhausen i Fellinem przejęła Moskwa;
2. północną z Rewlem, Wesenbergem i Białym Kamieniem - Szwecja;
3. wyspy Ozylię i Dago - Dania;
4. część zachodnio-środkową z Ruj en, Ermes, Helmet i Karkus - królewicz Magnus jako lennik moskiewski;
5. część południowo-zachodnią z Parnawą, Rygą, Kiesią i Dynenburgem - Rzeczypospolita..."

Fragment książki: Marek Plewczyński "Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom II. Lata 1548–1575" s. 208-210

Zygmunt August umierając w 1572 r. pozostawił Litwę w uszczuplonych granicach. Połock strzegący Wilna od strony Pskowa, Nowogrodu i Wielkich Łuków, został stracony wraz z większą częścią województwa. W Bramie Połockiej załogi moskiewskie znalazły się o 230 km od stolicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Moskwa zdobyła też przyczółek na lewym brzegu Dźwiny zajmując Turowlę i Suszę. Województwo witebskie utraciło w ten sposób od zachodu najprostszą komunikację z Wilnem. Mimo zwycięstw odniesionych w polu (Newel, Uła, Czaśniki, Susza) okazało się, że samotna Litwa nie tylko nie potrafi odzyskać Smoleńska, ale nie miałaby też większych szans, gdyby car ruszył z całą potęgą na Wilno lub Rygę. Konieczne więc było wsparcie polskie nie tylko w posiłkach zbrojnych i pieniężnych (wydatki skarbu koronnego w I wojnie północnej sięgnęły ogromnej sumy 2.133.653 złotych polskich), ale i - do czego nie doszło - całym potencjałem mobilizacyjnym państwa polskiego.

Przypomnijmy główne przyczyny ujemnego dla króla polskiego bilansu I wojny północnej. Strona polsko-litewska miała przewagę taktyczną w polu, w organizacji, uzbrojeniu, wyszkoleniu i bojowości jazdy. Bilans zwycięskich bitew w polu był dla monarchii jagiellońskiej imponujący. Przy 4 tylko klęskach litewskich [...] odnotować można aż 19 zwycięstw [...].

Równie częste co bitwy były na froncie litewskim oblężenia zamków. Wojsko polsko-litewskie miało na swym koncie 6 udanych i tyleż samo nieudanych oblężeń. [...] Rezultaty walk oblężniczych były więc dla strony jagiellońskiej mniej korzystne ze względu na słabe wsparcie artyleryjskie oraz nikłe umiejętności wzniecania i gaszenia pożarów drewniano-ziemnych fortyfikacji. Wskutek braku znaczniejszej cudzoziemskiej kadry dowódczej pieszej i inżynieryjnej dowództwo litewskie okazało się bezradne wobec moskiewskiej taktyki budowania zamków na terenach przeciwnika. Nie mieli Litwini piechoty typu zachodniego, dobrze uzbrojonej w najnowszą broń palną i mającej umiejętności w zakresie wysadzania nieprzyjacielskich umocnień.

Zły był po stronie jagiellońskiej sposób prowadzenia wojny, ograniczający się przeważnie do biernej obrony. Strategia moskiewska miała natomiast charakter zaczepny. Ofensywy zimowe cara następowały w okresie rozpuszczania wojsk królewskich lub rozkładania się ich na leżach zimowych. Świetnie funkcjonujący wywiad dostarczał Moskwie wszystkich informacji niezbędnych do wybrania odpowiedniego czasu i miejsca ataku. Dowództwo moskiewskie potrafiło jasno określić cel wojny, którym był najważniejszy punkt w danej ziemi (Połock, Witebsk). Dla jego zdobycia wykorzystywało maksymalnie swe olbrzymie możliwości mobilizacyjne, zaopatrywało się w liczną artylerię, sprzęt i zapasy żywności. Żołnierz moskiewski odporny był na trudy wojenne, na głód, mróz i upały. W aspekcie spraw wojskowych uwidoczniła się wyższość ustrojowa samodzierżawia carskiego nad demokratyzującym się coraz bardziej wzorem polskim społeczeństwem litewskim. Moskiewskie pospolite ruszenie nie wymagało nakładów pieniężnych, nie była więc konieczna zgoda na uchwalenie podatków. Liczna, bezpłatna i całkowicie posłuszna siła zbrojna była w ręku cara narzędziem wojny, o którym z pewnością marzyłby niejeden ówczesny władca europejski. Dyscyplina w armii moskiewskiej była większa niż w polsko-litewskiej. Car mógł ją trzymać w pogotowiu bez pieniędzy i łupów jak długo chciał i wskazywać sposób wojowania, jaki uważał za stosowny.

Trudno w tej sytuacji winić Zygmunta Augusta za to, co było wynikiem ustroju politycznego i ułożenia stosunków wewnętrznych w jego państwie. Nie ponosił on na przykład odpowiedzialności za trudności skarbowe, w wyniku których nieopłaceni zaciężni grozili opuszczeniem obozów. Nie można zarzucić królowi beztroski czy niedbałości - najwyżej opieszałość. Dbał o należyte zaopatrzenie wojska w artylerię, broń i amunicję. Ale brakło polskiemu monarsze energii, konsekwencji, zdolności dowódczych i wiedzy wojskowej. Nie wyciągał prawidłowych wniosków z doznanych porażek i zbytnio wierzył w polityczne rozstrzyganie sporów. Popełniał błędy w polityce kadrowej, w dobieraniu ludzi na stanowiska dowódcze. Powiększył liczbę piechoty, ale ciągle ją jeszcze nie doceniał, podobnie jak i cudzoziemskiej kadry technicznej. Tak jak jego najbardziej zaufani doradcy - Radziwiłłowie, miał ostatni Jagiellon zbyt wysokie mniemanie o roli i znaczeniu kawalerii w toczących się wojnach. Hetmanom litewskim brakło przezorności, szerszej inicjatywy, fachowego przygotowania do prowadzenia walk oblężniczych. Przy panujących konfliktach między dowódcami oraz między panami litewskimi a szlachtą, daje się zauważyć brak ogólnej dyscypliny i odpowiedzialności za państwo. Zobojętniała na swe obowiązki wojskowe, a zapatrzona w przywileje koronne, szlachta litewska nie chce wyruszać w pole lub czyni to ze znacznym opóźnieniem. Żołnierz zaciężny zaś służbę swą uzależnia od zapewnienia mu należytych warunków bytowych i często ulega demoralizacji. Splot tych wszystkich czynników składających się na kryzys wojskowości litewskiej, spowodował niepowodzenie monarchii jagiellońskiej w toczącej się przez całe dziesięciolecie wojnie o Inflanty, ziemię połocką, witebską i smoleńską. 

Fragment książki: Marek Plewczyński "Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom II. Lata 1548–1575" s. 208-212