Brzeg

"...Książę pozyskał grono ludzi wykształconych, którzy wspierali jego kulturalne poczynania. Kościół umacniał swą pozycję na dworze i w mieście, a samo miasto przez napływ wielu światłych duchownych rosło w znaczenie. Rozwinęło się budownictwo, ożywił się handel i rzemiosło. Bogaci kanonicy wypożyczali znaczne kapitały kupcom brzeskim, a ci z kolei w testamentach przekazywali wiele swych dóbr na rzecz kolegiaty. Poza tym miasto uzyskało drugą szkołę na wysokim poziomie, zaopatrzoną w bibliotekę, gdzie mogły się kształcić także dzieci mieszczan brzeskich. Dzięki pokojowej polityce i gospodarności władcy dobrobyt Brzegu zwiększał się ciągle. Duże dochody dawały czynsze z młynów. Mieszczanie płacili specjalne podatki na budowę fortyfikacji miejskich. Od Żydów, którzy bezpośrednio nie brali udziału w obronie miasta, pobierano w zamian za to wysokie podatki. Płynęły dochody z różnych kar, nakładanych przez władze miejskie za łamanie przepisów prawnych. Znaczną część budżetu miejskiego stanowiły dochody z należących do miasta wsi. [...]
Brzeg, znaczny za czasów księcia Ludwika ośrodek kultury, rzemiosła i handlu, nie był miastem wielkim. Szacuje się, że w XIV stuleciu mógł on posiadać co najwyżej trzy tysiące mieszkańców, przy czym co sześćdziesiąty był duchownym..."

Fragment książki: Zygmunt Boras "Książęta Piastowscy Śląska" s. 201-202

"...Bogate nadanie księcia przeznaczone było dla dwunastu kanoników i dziekana, którym został Piotr Padusza, imiennie przez księcia Ludwika wymieniony w liście do biskupa wrocławskiego. Dla tegoż dziekana wyjednał książę u samego papieża specjalne prawo noszenia insygniów biskupich w dni świąteczne. Ponadto w skład duchowieństwa kolegiaty wchodziło trzynastu wikariuszy i rektor szkoły. A zatem obok zadań czysto religijnych odgrywała także kolegiata ważną rolę dydaktyczną, prowadząc szkołę, gdzie kształciła się młodzież. Z członków kolegiaty rekrutowali się wszyscy dostojnicy dworscy, jak na przykład kanonik Tomasz z Gubina, sekretarz kancelarii książęcej. [...] Kolegiata brzeska doszła do znacznej zamożności, gdyż w ślady księcia poszedł biskup wrocławski, przekazując jej dochody ze swych dóbr biskupich, a także książę Ziemowit cieszyński, rycerstwo i bogaci mieszczanie. Jeszcze w początkach XVI stulecia posiadała osiem wsi i ciągnęła zyski z licznych czynszów. Książę Ludwik przywiązywał do tej fundacji wielką wagę, skoro w testamencie przekazał jej wszystkie swe zbiory, a także bogatą bibliotekę. Dbał również o odpowiednie pomieszczenia dla członków kolegiaty i dlatego obok obszernego placu pod budowę, gdzie kiedyś był ogród zamkowy, przekazał kanonikom kilka kamiennych domów, w tym jeden trzypiętrowy, gdzie mieścił się kapitularz czy też skarbiec. W innym znów budynku, nieco mniejszym, znajdowała się biblioteka. Obszar przydzielony kolegiacie na cele budowlane poszerzył Ludwik w następnych latach. W roku 1387 wystawił specjalny przywilej, na mocy którego kolegiata otrzymała szereg dalszych posesji. W zamian za to dał książę miastu szmat lasu pod wsią Lubszą. Do kolegiaty należał także szpital, nad którym mieli nadzór dwaj kanonicy. Prawo patronatu i prezentacji zarówno kanoników, jak i dziekana należało do księcia. Dodatkowo, jeszcze w latach sporu kapituły wrocławskiej z radą miejską o sprowadzanie świdnickiego piwa, książę Ludwik zezwolił kolegiacie brzeskiej na sprowadzanie win zagranicznych oraz piwa z zakazem jednak handlowania tymi napojami na gruncie kolegiaty, a przede wszystkim w mieście, na co w roku 1394 wyraziła również zgodę rada miejska. Ufundowanie kolegiaty przyniosło korzyść samemu księciu, Kościołowi i miastu.."

Fragment książki: Zygmunt Boras "Książęta Piastowscy Śląska" s. 199-201

"...W roku 1384 zakupił Brzeg od dwóch braci wieś Dębno wraz z przyległościami na tych samych warunkach, co Lubszę, z tą tylko różnicą, że tutaj książę utrzymał jedną starą powinność, do jakiej był zobowiązany dawny właściciel, mianowicie do dostarczania dworowi książęcemu czterech funtów pieprzu na dzień św. Michała. Całkowita spłata należności w sumie 120 grzywien nastąpiła dopiero w roku 1385..."

Fragment książki: Zygmunt Boras "Książęta Piastowscy Śląska" s. 198

"...Z polecenia księcia Fryderyka II Legnickiego w 1529 r. rozpoczęto wdrażanie wielkiej reformy szkolnej. W rezultacie połączono szkołę parafialną z kolegiacką. Utworzono szkołę łacińską, która znalazła miejsce przy kościele św. Jadwigi. Pierwszym jej rektorem został wybrany Jan Hoffmann..."

Fragment publikacji: Michała Plutarskiego - "Brzeg w czasach rządów księcia Fryderyka II" s. 46

"...Najprawdopodobniej w 1536 r. wykonano zamkowe portale. Niewiadomą pozostaje kwestia ich autorstwa. M. Zlat twierdzi, że portale mogą być dziełem Jerzego z Ambergu, który już w 1533 r. zaangażowany był w dekorację bramy zamkowej w Legnicy. Pozbawiona natomiast uzasadnienia wydaje się hipoteza, przypisująca autorstwo zamkowych portali Wendelowi Roskopfowi ze Zgorzelca..."

Fragment publikacji: Michała Plutarskiego - "Brzeg w czasach rządów księcia Fryderyka II" s. 48

"...Przed Bramą Wrocławską w Brzegu znajdował się szpital Św. Ducha wraz z kościołem. W roku 1534 kościół został rozebrany, gdyż zawadzał fortyfikacjom miejskim, i tam właśnie zamierzał książę wybudować domki dla biednych mieszczan. Wszystkie miały być jednakowe, długości 30 łokci i szerokości 14 łokci, z jedną wspólną ścianą dla oszczędności. Także w tym miejscu rozpoczął książę budowę nowego szpitala, ale w dwa lata potem roboty wstrzymano, chociaż z późniejszych źródeł wynika, że szpital został wzniesiony i funkcjonował aż do roku 1634...."

Fragment książki: Zygmunt Boras "Książęta Piastowscy Śląska" s. 375-376

"...Jeszcze w 1534 r. w Brzegu rozwiązano kapitułę kolegiacką św. Jadwigi. Jej majątek został przekazany księciu w zamian za zagwarantowanie jej członkom dożywotniego użytkowania prebend. Rada miejska zarządziła, aby przenieść szkołę łacińską do obiektu, w którym niegdyś mieściła się szkoła parafialna przy kościele św. Mikołaja..."

Fragment publikacji: Michała Plutarskiego - "Brzeg w czasach rządów księcia Fryderyka II" s. 46

"...W 1542 r. nawiedziła Brzeg zaraza, która trwała 27 tygodni i spowodowała śmierć 2000 osób. Powodem jej wystąpienia był w dużej mierze stan higieny miasta, który pozostawiał wiele do życzenia. Brakowało m.in. kanalizacji, zaś „fetor zapachów bydlnych i tumany kurzu latem unosiły się nad miastem". W efekcie [...] zarządzono, aby grzebać zmarłych na terenie położonym w bliskim sąsiedztwie Bramy Opolskiej. Zaraza ustała i życie miasta powoli wracało do normy..."

Fragment publikacji: Michała Plutarskiego - "Brzeg w czasach rządów księcia Fryderyka II" s. 48-49

"...Do najwspanialszych jednak budowli, powstałych za rządów Jerzego II, zaliczyć trzeba zamek i gimnazjum książęce. Fundamenty pod tę rezydencję położył już zapewne jego ojciec, Fryderyk II, w roku 1544, ale głównym budowniczym, który doprowadził dzieło do końca, był właśnie Jerzy.

Zamek brzeski jest bliski polskiemu sercu i ze względu na osobę fundatora, jednego z najznamienitszych Piastowiczów śląskich, i ze względu na sam układ przestrzenny, trzy skrzydła bowiem zbudowano na wzór Wawelu z krużgankami i galeriami. Jedynie czwarte było niższe, jednopiętrowe. Portal zamku z licznymi popiersiami książąt piastowskich, poczynając od Mieszka I i Bolesława Chrobrego, oraz z posągiem samego księcia i jego żony Barbary, należy do najpiękniejszych dzieł wczesnego renesansu nie tylko na Śląsku.

Zamek budowano przez wiele łat, a sam portal był już ukończony w roku 1553...."

Fragment książki: Zygmunt Boras "Książęta Piastowscy Śląska" s. 370-371

"...Trudno tu byłoby przytoczyć wszystkie szczegóły ustawodawczej i reformatorskiej działalności Jerzego II. Nie pominął takich spraw, jak regulacja kosztów ślubów, chrztów czy pogrzebów z najbardziej drobiazgowym wyliczeniem Wszelkich dodatkowych opłat. Zatroszczył się o rozrywki, wydał obszerne przepisy, dotyczące urządzania wesel. Przebija z nich troska księcia o to, by nie wyprawiano zbyt rozrzutnych przyjęć weselnych. Ów regulamin przewidywał dopuszczalną liczbę zaproszonych panien, dopuszczalną liczbę stołów, wysokość opłat dla muzykantów itp. Określał nawet, kto i jak ma prosić do tańca i jak należy tańczyć. Za przekroczenie tych przepisów mężczyźni musieli płacić po dwanaście groszy, a kobiety po sześć..."

Fragment książki: Zygmunt Boras "Książęta Piastowscy Śląska" s. 380

"...Warto tu również wspomnieć o tych zarządzeniach księcia, które miały na względzie higienę miasta i były nowością w owych czasach. Mieszczanie musieli sprzątać śmieci przed swymi domami, wywozić nieczystości, dbać o to, by nie wylewano ich na ulicę. Włóczące się po ulicach bezpańskie świnie mogli zajmować słudzy miejscy i bezpłatnie oddawać na potrzeby szpitala.

Wydając różnorodne przepisy, porządkujące życie w mieście i na terenie całego księstwa brzeskiego, nie pominął też książę tak ważnej sprawy, jak regulacja płacy i pracy poszczególnych kategorii robotników i rzemieślników. W zarządzeniu z roku 1561 określono wyraźnie zakres obowiązków i Wysokość wynagrodzenia murarzy, cieśli i robotników dniówkowych. Cieśla na przykład mógł prowadzić nie więcej niż dwie budowy na raz i sam musiał osobiście tam pracować. Wszelkie spory między pracodawcami a pracownikami miały rozstrzygać sądy wójtowskie.

Nakazał też książę tępić próżniactwo. Codziennie dwaj słudzy miejscy chodzili po oberżach i wypytywali gości, kto z czego żyje. Osoby nie pracujące zabierano do aresztu.

Istniały również odpowiednie przepisy przeciwpożarowe. Każdy dom musiał posiadać drabiny, bosaki, beczki z wodą, a na strychu polepę z gliny, przy czym nie wolno było przechowywać tam słomy, siana czy zboża. Dla lepszego zwalczania pożarów całe miasto Brzeg podzielone zostało na 12 okręgów, często kontrolowanych; nadzór nad każdym z nich miał najstarszy członek danego cechu..."

Fragment książki: Zygmunt Boras "Książęta Piastowscy Śląska" s. 378

"...Od roku 1563 wprowadzono w Brzegu zwyczaj noszenia czarnego płaszcza i kapelusza dla tych, co weszli w kolizję z prawem, podobnie jak to miało miejsce we Wrocławiu już od roku 1555. Surowo karano też wszelkie, nawet słowne, wystąpienia przeciw radzie miejskiej.

Już w początkach swych rządów wydał Jerzy specjalną ustawę miejską. Przede wszystkim nakazywał wszystkim mieszczanom pilnie uczęszczać na kazania. W niedzielę karczmarzom nie wolno było sprzedawać napojów. Bluźniercom groziły kary cielesne. Rada musiała też pilnie baczyć na wierność małżeńską, a tych, co innym dawali zły przykład w tym względzie, czekała nawet kara śmierci. Dokładano również starań, aby wszystkie podejrzane kobiety, trudniące się nierządem, zostały z miasta wygnane.

Do obowiązków rady należała opieka nad szpitalami, cotygodniowe ich wizytowanie oraz coroczna dokładna kontrola dochodów i wydatków.

Mając na uwadze dobro najbiedniejszych warstw ludności w mieście, zakazywał Jerzy II wszelkich podwyżek cen na takie artykuły, jak chleb, mięso czy piwo. Rzeżnikom polecał sprzedawać mięso nie tylko w wielkich ilościach, ale także po funcie i pół funta, by i ubodzy mogli je nabywać. Jatek rzeźniczych liczył Brzeg w tym czasie 42 i każdy rzeźnik musiał się posługiwać wagą z żelaznymi odważnikami..."

Fragment książki: Zygmunt Boras "Książęta Piastowscy Śląska" s. 377

"...Ogromnych nakładów finansowych wymagała budowa gimnazjum brzeskiego, toteż książę nałożył specjalny podatek na całe księstwo, który zresztą nie obciążył zanadto poddanych, skoro mieszczanie musieli dawać 6 groszy rocznie, a komornicy po 2 grosze od głowy. Ten podatek łącznie z innymi funduszami sprawił, że budowa postępowała szybko i dnia 10 sierpnia 1569 młodzież księstwa brzeskiego otrzymała luksusowy jak na owe czasy budynek szkolny. Szkoła, jak głosił napis nad wejściem, miała się stać siedliskiem prawdziwej wiary i zdobić miasto wszystkimi cnotami..."

Fragment książki: Zygmunt Boras "Książęta Piastowscy Śląska" s. 376

"...Gimnazjum było budynkiem o trzech kondygnacjach, z dachem poprzedzielanym mansardami, w których umieszczono wizerunki dziewięciu muz. Niewielką wieżę zdobiła rzeźba przedstawiająca Apollina. Jak na technikę XVI stulecia, budowa gimnazjum trwała stosunkowo krótko: 5 lat (1564—1569). Najwyższe piętro zamieszkiwali uczniowie, środkowe nauczyciele, których było wówczas pięciu, na dole znajdowały się właściwe pomieszczenia szkolne. Pozostałych nauczycieli ulokowano w budynkach sąsiednich, przylegających do murów miejskich. Na koszt miasta wybudowano też szkołę..."

Fragment książki: Zygmunt Boras "Książęta Piastowscy Śląska" s. 371

"...Obok piwa pijano wówczas w karczmach wino, a nawet wódkę, produkowaną w dobrych gatunkach pod nadzorem rady miejskiej i sprzedawaną po niskich cenach. W roku 1565 monopol wódczany wydzierżawiano czterem mieszczanom za 50 talarów czynszu rocznie. Nie wolno było jednakże sprzedawać tego napoju w czasie kazań oraz w niedziele i święta..."

Książę popierał produkcję piwa i nawet wódki, gdyż przynosiło to dochód, ale zwalczał jak najbardziej pijaństwo, wydawszy w tym celu surowe przepisy. Był nawet specjalny dzwon, wydzwaniający godzinę zamknięcia karczem i piwiarń. Po tej godzinie zarówno gospodarze przybytków Bachusa jak i pijący tam jeszcze klienci płacili grzywnę. Nie dotyczyło to jednak gości zagranicznych i podróżujących. Surowo karano też tych, co po wieczornej libacji zakłócali spokój nocny na ulicach.

Fragment książki: Zygmunt Boras "Książęta Piastowscy Śląska" s. 377-378

"...Po pożarze Brzegu w roku 1569, gdy spalił się ratusz, odbudowano go w dzisiejszej jego postaci. Wieżę, dużo wyższą niż poprzednia, ukończono w latach 1576—1577, pokrywając jej dach blachą miedzianą, co zapewniało większą trwałość. Samo zwieńczenie wykonano z kamiennych bloków o wadze 250 kilogramów każdy. Umieszczono tam również wielki zegar, którego tarcza zawierała już podział na 12 godzin, a nie 24, jak poprzednio. Oznaczono też na niej poszczególne fazy księżyca i ukazano pięć sfer. Zegar wybijał nie tylko godziny, ale i kwadranse. O jego ogromie świadczyć mogą wymiary: wysokość 2,5 łokcia, szerokość 2 łokcie. Był to wówczas wielki wydatek nawet dla miasta Brzegu, sama robocizna zegarmistrza kosztowała 320 talarów, toteż w umowie zastrzeżono, że mniej skomplikowane prace, jak na przykład pozłacanie wskazówek i cyfr, malowanie tarczy itp., wykonają miejscowi fachowcy..."

Fragment książki: Zygmunt Boras "Książęta Piastowscy Śląska" s. 371-372

"...W samym Brzegu wystawiono kamienny młyn i folusz. Dwie wieże kościoła św. Mikołaja podwyższono o sześć łokci i połączono krytym gankiem. Według zachowanych planów miał książę zamiar pokryć owe wieże blachą miedzianą, lecz nie mogąc jej zdobyć, kazał dać tymczasowo pokrycie ołowiane, które przetrwało do końca XIX wieku. W roku 1572 ufundował tam książę nowy ołtarz, znajdujący się do dziś w zakrystii. Duchowni w Brzegu otrzymali specjalny obszerny budynek..."

Fragment książki: Zygmunt Boras "Książęta Piastowscy Śląska" s. 370

"...Jeszcze za życia Jerzego II, w lipcu 1577 roku, książęca rezydencja omal nie stała się pastwą ognia podczas burzy, ale (na szczęście piorun, który uderzył w zamek, osmalił jedynie mur, nie powodując pożaru..."

Fragment książki: Zygmunt Boras "Książęta Piastowscy Śląska" s. 371

"...W trosce o zdrowie mieszkańców wydał też książę szereg przepisów sanitarnych, ogromnie ważnych w tych czasach szerzącej się często zarazy. Warto podkreślić, że od roku 1582 miał Brzeg stałego lekarza, opłacanego przez radę miejską, cechy, a także częściowo przez księcia. Obok leczenia chorych w mieście i członków dworu do obowiązków lekarza należało też nadzorowanie apteki miejskiej, która istniała w Brzegu już w roku 1544. Prowadził ją niejaki Jan Pajski. Znacznym osiągnięciem w zakresie podniesienia higieny w mieście było zbudowanie na koszt księcia wodociągów, za co otrzymywał od rady miejskiej 335 talarów rocznie..."

Fragment książki: Zygmunt Boras "Książęta Piastowscy Śląska" s. 380

"...Mimo tak wielkich kosztów zegar wieży ratuszowej w Brzegu niewiele przeżył księcia, gdyż w dwa lata po jego śmierci, 21 maja 1588 roku, burza przeszła nad miastem i piorun trafił w wieżę. Spalił on tarczę, uszkodził mechanizm i przez okno wpadł do wnętrza sklepionego pomieszczenia, omijając leżące tam beczki z prochem, które w razie wybuchu spowodowałyby zniszczenie całej wieży..."

Fragment książki: Zygmunt Boras "Książęta Piastowscy Śląska" s. 372